เนื่องจากมีเกษตรกรจำนวนมากในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ได้ปรับเปลี่ยนวิธีการเพาะปลูกข้าวจากระบบเกษตรกรรมตามแบบ แผนสู่ระบบเกษตรกรรมทางเลือก พื้นที่เพาะปลูกเพิ่มขึ้น อย่างต่อเนื่องในช่วงปี 2531-35 โดยเรียกระบบเพาะปลูกนี้ ว่า"นาธรรมชาติ" ซึ่งระบบนี้จะใช้วิธีการหว่านแทนการปักดำ และจะพยายามลดการใช้สารเคมีในกระบวนการผลิต การศึกษานี้ต้องวิเคราะห์แง่มุมต่าง ๆ ของการปลูก ข้าวแบบทางเลือก โดยเฉพาะอย่างยิ่งความอยู่รอดทางเศรษฐกิจ ของระบบ โดยการเปรียบเทียบระหว่างระบบเกษตรทางเลือก กับระบบเกษตรตามแบบแผน ปัจจัยต่าง ๆ ที่ได้นำมาวิเคราะห์ เริ่มจากการใช้ปัจจัยการผลิต กระบวนการปรับเปลี่ยนสู่ระบบ เกษตรทางเลือก ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการตัดสินใจของเกษตรกร ที่จะเลือกระบบการปลูกข้าวแบบทางเลือก ต้นทุนและผลตอบแทน ในการผลิตข้าวของสองระบบ และการตอบสนองของผลผลิตต่อการ ใช้ปัจจัยการผลิตที่สำคัญ การสำรวจข้อมูลทำในปี 2536 ด้วยวิธีเก็บตัวอย่าง แบบหลายขั้นตอน โดยเลือก 4 จังหวัด ในภาคตะวันออกเฉียง เหนือคือ ร้อยเอ็ด ยโสธร บุรีรัมย์ และอุบลราชธานี ซึ่ง สามารถเป็นตัวแทนของการวิเคราะห์ในระดับภาคใต้ จำนวนครัว เรือนตัวอย่างทั้งหมด 143 ครัวเรือน โดยแยกเป็นระบบเกษตร ตามแบบแผน (CRS) 65 ครัวเรือน ระบบปลูกข้าวแบบทางเลือก (ARS) 43 ครอบครัว และการปลูกข้าวร่วมทั้งสองระบบ (MS) 35 ครอบครัว ผลการศึกษาถึงปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการตัดสินใจของ เกษตรกรในการปรับเปลี่ยนสู่ระบบทางเลือก พบว่า ตามความ คิดเห็นของเกษตรกรนั้น ปัจจัยที่ทำให้ต้องหันมาทำ ARS คือ ปัญหาการขาดแคลนแรงงาน (เนื่องจากสมาชิกในครอบครัวประกอบ อาชีพนอกฟาร์ม) เมื่อระบบ ARS ใช้วิธีหว่านแทนการปักดำ จึงประหยัดแรงงาน ซึ่งเป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าที่กำลัง ประสบอยู่ ปัจจัยต่อมาคือการขาดเงินทุนที่จะลงทุนในการ ปลูกข้าว ปัจจัยอื่น ๆ ที่สำคัญรองลงมาได้แก่ เพื่อลดความ เสี่ยง เพื่อเพิ่มรายได้ เพราะมีผู้แนะนำส่งเสริมระบบนี้ และเพราะสภาพพื้นที่มีปัญหาตามลำดับ จากการศึกษาหาความสัมพันธ์ ของปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อ การตัดสินใจ เลือก ARS โดยใช้แบบจำลอง Logit ผลการ วิเคราะห์พบว่า มี 2 ปัจจัยเท่านั้นที่มีผลทางบวกต่อการตัด สินใจเลือกระบบ ARS ของเกษตรกร คือรายได้นอกภาคเกษตรกรรม และทรัพย์สินสุทธิ ส่วนปัจจัยอื่น ๆ ที่ตั้งสมมติฐานไว้ ว่าจะมีอิทธิพลต่อการเลือกระบบ ARS ของเกษตรกร คือ พื้นที่ นาข้าว และแรงงานในครอบครัว กลับไม่เป็นไปตามสมมุติฐาน ในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากภาวะแห้งแล้ง และการ ระบาดของโรคข้าว ผลผลิตข้าวเฉลี่ยในระบบ CRS (195 กก./ไร่) สูงกว่าผลผลิตข้าวในระบบ ARS เล็กน้อย (169 กก./ไร่) สำหรับการผลิตในพื้นทีที่มีสภาพดีกว่า ผลผลิตข้าวเฉลี่ย ต่อไร่ ของระบบการผลิตทั้งสองแบบ เกือบจะเท่ากัน (355 กก. /ไร่) เกษตรกรที่ปลูกข้าวแบบทางเลือกมีการใช้จ่ายเงินสดใน การผลิตข้าว มากกว่า ในระบบ CRS ค่าใช้จ่ายดังกล่าวค์อ ปัจจัยการผลิตที่เป็นวัตถุ อุปกรณ์ ค่าจ้างแรงงานในการ ผลิต และ ค่าจ้างเครื่องจักร ดังนั้นผลตอบแทนสุทธิ (Gross Margin) ของระบบการปลูกข้าวแบบแผนใหม่ (626 และ 1082 บาท/ไร่) จีงมากกว่าระบบการปลูกข้าวแบบทางเลือก ในทั้งสองสภาพการผลิต คือทั้งในพื้นที่มีปัญหา และใน พื้นที่ที่ดีกว่า โดย ARS มีผลตอบแทนสุทธิเพียง 457 และ 933 บาทต่อไร่ อย่างไรก็ตาม เมื่อนำการใช้แรงงานในครอบครัว มาคำนวณ มูลค่าในราคาตลาด (60 บาท/วัน) พบว่า ระบบ ARS มี ผลตอบ แทนสุทธิ เท่ากับ 249 และ 592 บาท/ไร่ ซึ่งสูงกว่า CRS ซึ่งมีเพียง 142 และ 310 บาทต่อไร่ ตามลำดับ ระบบการปลูกข้าวแบบทางเลือก ทำให้ประหยัดแรงงานใน การเพาะปลูก (เพราะใช้วิธีหว่านแทนการปักดำ) แต่ในช่วงการ เก็บเกี่ยวระบบ ARS ต้องใช้แรงงานมากกว่าระบบการปลูกข้าว ตามแบบแผน เกษตรกร ARS ใช้จ่ายเงินสดในการผลิตข้าวมากกว่า CRS เล็กน้อย ดังนั้นจึงสรุปได้ว่า ในการผลิตข้าวของทั้ง สองระบบในภาคตะวันออกเฉียงเหนือระหวางปี 2531-35 นั้น นอกจากการหว่านแล้ว การใช้ปัจจัยการผลิตโดยภาพรวมของ ARS ยังไม่แตกต่างจากระบบ CRS อย่างเห็นได้ชัด เมื่อพิจารณา ในระยะสั้น ระบบการปลูกข้าวแบบทางเลือก สามารถเป็นทาง เลือกสำหรับครอบครัว ที่เลือกทำงานนอกภาคเกษตรเป็นอันดับ แรก