การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาถึงความก้าวหน้า ของการดำเนินงานส่งเสริมและพัฒนาอาชีพการเกษตรแก่เกษตรกร ชาวเขาในโครงการเกี่ยวกับเรื่องการปลูกไม้ผลเมืองหนาว พืชผัก เมืองหนาวและไม้ดอกเมืองหนาวชนิดต่างๆ ศึกษาถึงการเปลี่ยน แปลงของรายได้และสภาพความเป็นอยู่ของเกษตรกรชาวเขา ศึกษาถึงปัญหาและอุปสรรคของการส่งเสริมและพัฒนาอาชีพการ เกษตร รวมทั้งข้อเสนอแนะในการดำเนินงาน ตลอดจนการ บริหารโครงการ เพื่อการปรับปรุงแก้ไขการดำเนินงานในระยะ ต่อไป โดยเป็นการประเมินผลในช่วงระหว่างการดำเนินงาน ปี 2534 ถึง 2538 ใช้แบบสอบถามหัวหน้าครัวเรือนเกษตรกร ใน 4 หมู่บ้าน จำนวน 116 คน ซึ่งทำการคัดเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบ ง่าย ควบคู่กับการใช้แบบสังเกตุการณ์ ศึกษาข้อมูลจากเอกสาร และรายงานของโครงการ รวมทั้งการสัมภาษณ์เจ้าหน้าที่โครงการ จำนวน 15 คน ทำการวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย และค่าส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ผลการวิจัยพบว่า หัวหน้าครัวเรือนส่วนใหญ่เป็นเพศชาย อายุเฉลี่ย 44.81 ปี นับถือศาสนาพุทธ มีความสามารถในการ ใช้ภาษาไทย คือพูดได้เป็นส่วนใหญ่ ส่วนการอ่านและการเขียน ได้เพียงเล็กน้อย มีสมาชิกในครัวเรือนเฉลี่ย 6.27 คน พื้นที่ถือ ครองซึ่งไม่มีเอกสารสิทธิ์เฉลี่ย 6.61 ไร่ ด้านการส่งเสริมปลูกพืชทดแทนฝิ่น เกษตรกรส่วนใหญ่ปลูก พืชหลักที่โครงการส่งเสริมทั้ง 3 ประเภท โดยปลูกไม้ผลเมือง หนาวมากที่สุด รองลงมาคือไม้ดอกเมืองหนาวและพืชผักเมืองหนาว เกษตรกรได้รับการชี้แจง การแนะนำและการฝึกอบรมตามแผนงาน ของโครงการซึ่งส่วนมากยังไม่มีความชำนาญในการประกอบอาชีพ เพียงพอแต่มีความสนใจในการเข้าร่วมกิจกรรมต่างๆ ในระดับดี ด้านการดำเนินงานของกิจกรรมที่สนับสนุนให้เกิดความ มั่นคงด้านรายได้ พบว่าเกษตรกรมีรายได้เฉลี่ย 24,859.91 บาทต่อครัวเรือน ซึ่งเปลี่ยนแปลงในทางที่ดีขึ้น เกษตรกรส่วนใหญ่ ใช้ปัจจัยการผลิตต่างๆ ที่ได้รับการสนับสนุน โดยได้รับกล้าพันธุ์ มากกว่าอย่างอื่น ด้านการจัดการตลาด เกษตรกรส่วนมากเห็นว่า เป็นประโยชน์ในระดับปานกลาง โดยมีข้อเสนอแนะให้มีกำหนด เวลาในการจ่ายเงินคืนที่แน่นอนภายใน 1 สัปดาห์ รวมทั้งควร มีมาตรการในการช่วยเหลือหรือพยุงราคาผลผลิตส่วนที่ต่ำกว่า มาตรฐานด้วย ในด้านปัญหาการประกอบอาชีพเกษตรกรส่วนใหญ่ มีปัญหาเกี่ยวกับความรู้ทั่วๆ ไปในการปลูกพืชและเรื่องการตัด แต่งกิ่งไม้ผลเมืองหนาวมากที่สุด เกษตรกรแก้ไขปัญหาโดยการ ปรึกษากับเจ้าหน้าที่และเกษตรกรผู้นำซึ่งเป็นเพื่อนบ้าน ด้าน การนิเทศงานของเจ้าหน้าที่ส่งเสริม พบว่าเป็นประโยชน์อย่าง มากแต่ความถี่ของการออกปฏิบัติงานยังมีน้อย เกษตรกรส่วนใหญ่ มีความเห็นเกี่ยวกับประโยชน์ที่ได้รับจากการเข้ารับการฝึกอบรม ในเรื่องต่างๆ ในระดับปานกลาง เรื่องที่เห็นว่าเป็นประโยชน์ มากที่สุดได้แก่ การปลุกไม้ดอกเมืองหนาว การตัดแต่งกิ่งไม้ผล เมืองหนาวและการใส่ปุ๋ย ด้านการดำเนินงานกิจกรรมที่สนับสนุนให้เกษตรกรสามารถ ประกอบอาชีพและตั้งถิ่นฐานอยู่อย่างถาวร พบว่าเกษตรกรได้รับ การบริการด้านปัจจัยพื้นฐาน ได้แก่ ถนนลำเลียงผลผลิตภายใน หมู่บ้าน และมีไฟฟ้าใช้ครบทุกครัวเรือน ส่วนที่ยังขาดได้แก่ แหล่งน้ำ โรงเรียนและศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก ซึ่งเกษตรกรส่วนใหญ่ มีความตระหนักต่อการดูแลรักษาเป็นอย่างดี รวมทั้งให้ความ สำคัญต่อการเข้าร่วมกิจกรรมต่างๆ เป็นอย่างดี เช่น วันพ่อ วันแม่ วันขึ้นปีใหม่ วันปลูกประจำปีและวันเข้าพรรษา และมี ทัศนคติที่ดีต่อการดำเนินงานโดยภาพรวมเกษตรกรเห็นว่า โครงการเป็นประโยชน์ต่อการประกอบอาชีพของเกษตรกร ในด้านสภาพความเป็นอยู่โดยทั่วไปของเกษตรกรส่วนใหญ่อยู่ ในระดับพอใช้ ทั้งสภาพของบ้านเรือน สภาพของพื้นที่ทำกิน และสภาพของใช้ที่มีอยู่ในครัวเรือน เกษตรกรส่วนใหญ่มีบัตร ประจำตัวเช่น บัตรบุคคลบนพื้นที่สูงหรือบัตรจีนฮ่ออิสระและ เป็นผู้อาศัยอยู่ในชุมชนมาแต่เดิม จึงมีความสามัคคีกันดี มี ทัศนคติที่ดีต่อเจ้าหน้าที่และมีการจัดกิจกรรมต่างๆ ที่แสดง ออกถึงความเป็นเอกภาพของชุมชนของตนแก่ชุมชนอื่นๆ เกษตรกรในโครงการสามารถประกอบอาชีพและตั้ง ถิ่นฐานอยู่ในหมู่บ้านได้อย่างถาวร ข้อเสนอแนะจากการวิจัย ครั้งนี้คือ เกษตรกรควรได้รับการศึกษาและฝึกอบรมเพื่อเพิ่ม พูนความรู้และทักษะให้มากขึ้น ควรมุ่งเน้นส่งเสริมแก่เกษตรกร รายย่อยและเพิ่มบทบาทของเกษตรกรผู้นำในท้องถิ่น ด้านการ สนับสนุนการดำเนินงานส่งเสริม และพัฒนาอาชีพการเกษตร ควรสนับสนุนปัจจัยพื้นฐานที่ยังขาดแคลน เช่น แหล่งน้ำ, ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนในการบำรุงรักษาปัจจัย พื้นฐานต่างๆ ที่มีอยู่ในหมู่บ้าน และควรมีการจัดทำแผนการ ใช้ที่ดิน และให้มีการดำเนินงานตามแผนการใช้พื้นที่อย่าง แท้จริง ด้านการส่งเสริมการเกษตร เจ้าหน้าที่ส่งเสริมการ เกษตร ควรมีการวางแผนงานส่งเสริมที่ดีเหมาะกับศักยภาพ ของพื้นที่ ควรมีกำหนดการออกไปปฏิบัติงาน และการผลิตสื่อ ทางการเกษตรต่างๆ เพื่อให้บริการข่าวสารและความรู้แก่ เกษตรกรที่สอดคล้องกับการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยีในปัจจุบัน