กระบวนการสร้างบ้านแปงเมือง หมายถึง การสร้างเมือง ขึ้นในแอ่งเชียงใหม่-ลำพูนเพื่อเป็นการสร้างอำนาจของคน กลุ่มใหม่ที่ขยายตัวลงมาจากที่ราบเชียงราย ภายใต้การนำของ พญามังราย วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งที่จะศึกษาถึงกระบวนการสร้าง บ้านแปงเมืองของอาณาจักรล้านนา โดยอาศัยข้อมูลจากหลักฐาน 3 กลุ่ม คือ ตำนาน หลักฐานทางโบราณคดี และภาพถ่ายทางอากาศ จากการศึกษาพบว่าหลักฐาน 2 กลุ่มหลังนี้มีทั้งความขัดแย้ง และความสอดคล้องกับตำนานเช่น ในขณะที่ตำนานสุวรรณคำแดง กล่าวถึงเมืองต่าง ๆ ของพวกลัวะ ที่สร้างขึ้นในบริเวณเชิง ดอยสุเทพ เรากลับไม่พบหลักฐานทางโบราณคดีและภาพถ่ายทาง อากาศของชุมชนโบราณที่มีคูน้ำคันดินล้อมรอบที่มีอายุ เก่าแก่ยุคหริภุญไชยในพื้นที่ดังกล่าวเลย แต่ได้มีการพบ หลักฐานทางโบราณคดีที่แสดงให้เห็นถึงการผสมผสานทาง วัฒนธรรมของกลุ่มชนพื้นเมืองกับวัฒนธรรมหริภุญไชยที่ วัดสังฆาราม จ.ลำพูน ซึ่งสอดคล้องกับตำนานมูลศาสนา ที่กล่าวถึงการอยู่ร่วมกันในเมืองหริภุญไชยของกลุ่มชน พื้นเมืองดั้งเดิมกับกลุ่มของพระนางจามเทวี ที่อพยพมาจาก ที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาผู้เป็นเจ้าของวัฒนธรรม หริภุญไชย การอยู่ร่วมกันของคนทั้ง 2 กลุ่มดังกล่าวนี้ ได้ทำให้เกิดการผสมผสานทางวัฒนธรรมของคนทั้งสองกลุ่มนี้ ขึ้น การศึกษาประวัติศาสตร์ล้านนาแต่เดิมมานั้นเชื่อว่า อาณาจักรล้านนาเกิดขึ้นเมื่อพญามังรายทรงสร้างเมือง เชียงใหม่ขึ้น ภายหลังจากที่พระองค์ทรงประสบความสำเร็จใน การรวบรวมบ้านเมืองทั้งในที่ราบเชียงราย และที่ราบ เชียงใหม่-ลำพูน ในขณะที่ วิทยานิพนธ์ฉบับนี้กลับต้องการ ชี้ให้เห็นว่าการรวบรวมบ้านเมืองและการสร้างเมืองต่าง ๆ ขึ้นในที่ราบเชียงราย และเชียงใหม่-ลำพูนนี้เป็นเพียงแค่ จุดเริ่มต้นของพัฒนาการของรัฐล้านนาเท่านั้น เพราะเหตุว่า หลังจากรัชกาลของพญามังรายเป็นต้นมาได้เกิดความแตกแยกและ ความวุ่นวายทางการเมืองอยู่เสมอเนื่องจากการแย่งชิงอำนาจ กันเองในบรรดาผู้ที่สืบเชื้อสายมาจากพญามังราย เช่น การก่อกบฎของขุนเครือ ท้าวน้ำท่วม และท้าวยี่กุมกาม เป็นต้น ทำให้กษัตริย์ในราชวงศ์มังรายรัชกาลต่อ ๆ มาต้อง ใช้วิธีการต่าง ๆ เพื่อสร้างพระราชอำนาจของพระองค์ให้มี ความมั่นคงยิ่งขึ้น วิธีการที่ถูกนำมาใช้ก็คือ การนำเอา แนวความคิดทางพุทธศาสนาเข้ามาสร้างความชอบธรรมให้กับ สถาบันกษัตริย์ เช่น แนวความคิดเกี่ยวกับธรรมราชา และแนว ความคิดเกี่ยวกับจักรพรรดิราช นอกจากนี้ การจัดรูปแบบการ ปกครองในระยะแรก ๆ ของราชวงศ์มังรายก็ยังมิได้มีความสลับ ซับซ้อนมากมายนัก เพราะเป็นการปกครองที่อาศัยความสัมพันธ์ ในระบบเครือญาติเป็นสำคัญ ซึ่งจะแตกต่างไปจากการเกิด รัฐรวมศูนย์ขึ้นในสมัยพระเจ้าติโลกราช อันเป็นระยะเวลาที่ บ้านเมืองมีการขยายตัวใหญ่โต มีอาณาจักรกว้างขวาง จนทำให้ ต้องมีการจัดรูปแบบการปกครองแบบรัฐรวมศูนย์ซึ่งเป็นรูปแบบ การปกครองที่มีความสลับซับซ้อนยิ่งกว่าในสมัยแรก ๆ ซึ่งมี ลักษณะเป็นเพียงรัฐ (State) เท่านั้น ดังนั้น จึงถือได้ ว่าการจัดรูปแบบการปกครองแบบรัฐรวมศูนย์ของพระเจ้า ติโลกราชนี้ได้นำล้านนาไปสู่ความเป็นพระราชอาณาจักร (Kingdom) อย่างแท้จริง เพราะทำให้กษัตริย์ทรงมีพระราช อำนาจอย่างสมบูรณ์กว่าในเวลาที่ผ่านมา โดยจะพบว่าพระเจ้า ติโลกราชทรงสามารถควบคุมอำนาจของกลุ่มเจ้านายและขุนนาง ได้อย่างเต็มที่เป็นระยะเวลาหนึ่ง เช่นการสับเปลี่ยน ตำแหน่งขุนนางและเจ้าเมืองอยู่ตลอดเวลา มีผลให้กลุ่ม อิทธิพลท้องถิ่นไม่สามารถลุกขึ้นมาท้าทายอำนาจของพระองค์ ได้อีกต่อไป การศึกษาเรื่องกระบวนการสร้างบ้านแปงเมืองใน วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงต้องการชี้ให้เห็นถึงพัฒนาการของการ เกิดบ้านและเมืองขึ้นในที่ราบเชียงใหม่-ลำพูน สมัยราชวงศ์ มังรายนี้ เป็นพัฒนาการที่ต่อเนื่องกันมาเรื่อย ๆ จนถึง ขั้นสูงสุดในสมัยพระเจ้าติโลกราช