การศึกษาวิจัยนี้ เป็นการศึกษาที่มุ่งทำความเข้าใจ เกี่ยวกับสภาพการเรียนรู้และการจัดการศึกษานอกระบบของ ชุมชนชานเมือง ที่ได้รับอิทธิพลจากความเจริญของสังคมเมือง ซึ่งส่งผลถึงกระบวนการรับรู้และการแสวงหาความรู้ของคนใน ชุมชน โดยกำหนดวัตถุประสงค์ของการศึกษาวิจัยไว้ 3 ประการ คือ เพื่อศึกษาลักษณะ รูปแบบและชนิดของการศึกษาดั้งเดิมที่มีอยู่ ในชุมชน เพื่อศึกษาและส่งเสริมศักยภาพของบุคคล กลุ่มและ องค์กรต่าง ๆ ที่มีบทบาทต่อการจัดการศึกษาในชุมชน และเพื่อ วิเคราะห์ผลของการจัดการศึกษานอกระบบที่ชุมชนดำเนินการ วิธีการศึกษา ใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพผสมผสานกับการ วิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (PAR) การวิเคราะห์ข้อมูล อาศัยแนวทางการวิเคราะห์ - สังเคราะห์ปรากฎการณ์ทางสังคม ตามแนวคิดของกาญจนา แก้วเทพ ใน 2 ลักษณะ คือ การค้นหา สาเหตุของปรากฎการณ์ และการวิเคราะห์ดูสาระเบื้องหลัง ปรากฎการณ์ ผลการศึกษาวิจัยพบว่า - ลักษณะของการศึกษาดั้งเดิมในชุมชนเป็นการศึกษาตาม ความจำเป็นกล่าวคือสิ่งที่ชุมชนเห็นว่าเป็นสิ่งดีงาม เป็นคำ สั่งสอนและความเชื่อของบรรพบุรุษก็จะนำมาถ่ายทอด สั่งสอน อบรม โดยครอบครัว วัดและผู้รู้ในชุมชน - รูปแบบการศึกษาดั้งเดิมในชุมชนได้แก่ การอบรมสั่งสอน กำหนดให้ยึดถือปฏิบัติในลักษณะประเพณี พิธีกรรมทางศาสนา การพูดคุยแลกเปลี่ยนข้อคิดเห็น ข้อคิดสุภาษิต และการเล่น พื้นบ้าน - ชนิดของการศึกษาดั้งเดิมในชุมชน ได้แก่ ความรู้ เรื่องภาษาท้องถิ่น ความเชื่อของบรรพบุรุษและความเชื่อทาง ศาสนา วัฒนธรรมท้องถิ่น การประกอบอาชีพการเกษตร และ วิธีการดำเนินชีวิตครองเรือน - บุคคลผู้มีบทบาทในการจัดการศึกษาในชุมชน ได้แก่ เจ้าอาวาสประธาน กรรมการการศึกษาประจำหมู่บ้าน ผู้ใหญ่บ้าน ครูใหญ่โรงเรียน โดยทำหน้าที่ทั้งเป็นผู้ชี้แนะและมีการถ่ายทอด ความรู้ในชุมชน - กลุ่มที่มีบทบาทในการจัดการศึกษาในชุมชน ได้แก่ ผู้แทนกลุ่มบ้าน ผู้ปกครองนักเรียน แม่บ้าน และครู และ สื่อมวลชนภายนอกมีบทบาทในการให้ข่าวสาร ข้อมูล และ วิทยาการสมัยใหม่ - องค์กรที่มีบทบาทในการจัดการศึกษาในชุมชนได้แก่ ผู้นำหมู่บ้าน กรรมการศึกษาประจำหมู่บ้าน วัด โรงเรียน ครอบครัว โดยการส่งเสริมให้ความรู้ด้านการพัฒนา การใช้ กระบวนการกลุ่ม การมีระเบียบวินัย คุณธรรมจริยธรรม และ การบำรุงรักษาศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่น - สำหรับศักยภาพของชุมชนและผลของการจัดการศึกษา นอกระบบ พบว่าบุคคล กลุ่ม และองค์กรต่าง ๆ มีการแสดงบทบาท ที่สนับสนุนซึ่งกันและกัน สอดคล้องในลักษณะ 3 ประสาน คือ บ้าน วัด โรงเรียน สามารถนำมาจัดการเรียนรู้ ถ่ายทอดความรู้ผ่าน ระบบและกลไกของชุมชน เพื่อเสริมซึ่งกันและกัน เพื่อให้คนใน ชุมชนมีความรู้ความเข้าใจ ในระดับที่ทัดเทียมกัน