วิทยานิพนธ์นี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อ ศึกษาแนวคิดและ นโยบายของรัฐเกี่ยวกับการขยายโอกาสทางการศึกษา ตามแผน พัฒนาการศึกษา การศาสนาและการวัฒนธรรม ระยะที่ 7 (พ.ศ. 2535-2539) แนวคิด ความเข้าใจ และความต้องการของประชาชน ในชุมชนที่เกี่ยวข้องกับการขยายโอกาสทางการศึกษา และวิเคราะห์ เปรียบเทียบแนวคิดและนโยบายของรัฐกับแนวคิด ความเข้าใจ และความต้องการของชุมชนเกี่ยวกับการขยายโอกาสทางการศึกษา และข้อจำกัดในการดำเนินงาน การขยายโอกาสทางการศึกษาของ รัฐที่ผ่านมา โดยการศึกษาจากเอกสารที่เกี่ยวกับนโยบายของรัฐ เอกสารการบรรยาย การให้สัมภาษณ์เกี่ยวกับแนวคิดการขยาย โอกาสทางการศึกษาทางการศึกษาของผู้บริหารระดับสูง และการ สัมภาษณ์แบบเจาะลึกประชากรในตำบลสันต้นหมื้อ จำนวน 86 คน ประกอบด้วย กำนัน 1 คน ผู้ใหญ่บ้าน 2 คน เจ้าอาวาส 2 รูป เจ้าหน้าที่ 4 กระทรวงหลัก ครูโรงเรียนสันต้นหมื้อ 5 คน ผู้ปกครองนักเรียนที่จบชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 ปีการศึกษา 2535 จำนวน 32 คน นอกจากนี้ยังใช้วิธีสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม และไม่มีส่วนร่วม เครื่องมือที่ใช้เก็บข้อมูลได้แก่ แบบบันทึก การวิเคราะห์เอกสาร แบบบันทึกภาคสนาม และแบบสัมภาษณ์ บุคคลแบบไม่มีโครงสร้าง ข้อมูลได้รับการจำแนกเป็นหมวดหมู่ ตรวจสอบจนสมบูรณ์ วิเคราะห์และนำเสนอในเชิงพรรณา สรุปดังนี้ รัฐได้ดำเนินการขยายโอกาสทางการศึกษาเพื่อให้เยาวชน ที่จบชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 ได้เรียนต่อชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น โดยได้กำหนดนโยบายตั้งแต่แผนพัฒนาการศึกษาแห่งชาติ ฉบับที่ 5 (พ.ศ.2525-2529) เป็นต้นมา มีวัตถุประสงค์ เพื่อกระจายความเสมอภาคทางโอกาสทางการศึกษาต่อใน ระดับมัธยมศึกษาให้กว้างยิ่งขึ้น เป็นการกระจายโรงเรียน มัธยมศึกษาสู่ชนบทยากจน เขตทุรกันดาร และในแผนพัฒนา การศึกษาแห่งชาติ ฉบับที่ 7 (พ.ศ.2534-2539) ได้กำหนด นโยบาย ให้เร่งขยายการศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนต้นทั้งใน ระบบและนอกระบบโรงเรียนให้เป็นการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระจายโอกาสและสร้างความเป็นธรรมแก่กลุ่มผู้ด้อยโอกาส ต่าง ๆ ในด้านการขยายโอกาสทางการศึกษาเพื่อเพิ่มปริมาณ นโยบายของรัฐ ผู้บริหารระดับสูง เจ้าหน้าที่ 4 กระทรวงหลัก และชุมชนที่มีฐานะทางเศรษฐกิจดี มีการศึกษาสูง มีความเห็นว่า การขยายโอกาสทางการศึกษาจนถึงระดับมัธยมศึกษาตอนต้นเป็น สิ่งที่ดีและจำเป็น แต่ประชาชนที่มีฐานะยากจนและการศึกษาต่ำ ไม่เห็นด้วยกับการขยายโอกาสทางการศึกษา เพราะต้องการใช้ แรงงานเด็ก ในด้านการขยายโอกาสทางการศึกษาเพื่อพัฒนาทรัพยากร มนุษย์ นโยบายของรัฐไม่ได้กำหนดไว้แต่เป็นแนวคิดของผู้บริหาร ระดับสูง และหน่วยงานในระดับกรมที่ได้พยายามอธิบายให้ ประชาชนเข้าใจถึงประโยชน์ของการเรียนต่อระดับมัธยมศึกษา ในส่วนของชุมชนต้องการให้รัฐจัดการศึกษาให้มีคุณภาพทัดเทียมกัน ในด้านการขยายโอกาสทางการศึกษา เพื่อแก้ปัญหาการใช้ แรงงานเด็กนั้นนโยบายของรัฐและผู้บริหารระดับสูง เห็นว่า การให้นักเรียนเข้าเรียนต่อในระดับมัธยมศึกษาจะช่วยแก้ปัญหา แรงงานเด็ก ส่วนชุมชนยังต้องการใช้แรงงานเด็กในการช่วยเหลือ งานบ้าน และทำงานหาเงินจุนเจือครอบครัว ในการดำเนินงานขยายโอกาสทางการศึกษาของรัฐเท่าที่ผ่านมา มีข้อจำกัด ในด้านงบประมาณไม่เพียงพอ บุคลากรขาดความชำนาญ ในการสอนระดับมัธยมศึกษา การประชาสัมพันธ์ยังไม่ทั่วถึง ขาด การประสานงานของหน่วยงานในระดับต่าง ๆ ผู้ปกครองนักเรียน ส่วนใหญ่ยากจน และโรงเรียนยังจัดหลักสูตรไม่สนองความต้องการ ของท้องถิ่น