วิทยานิพนธ์นี้ใช้วิธีการศึกษาทางสังคมวิทยาและ มนุษยวิทยา เพื่อวิเคราะห์กระบวนการสูญเสียความสามารถ ในการควบคุมและจัดการทรัพยากร จากประสบการณ์ของเกษตรกร ในเขตป่าสงวนแห่งชาติป่าแม่แตง โดยอาศัยกรอบคิดในการศึกษา และวิเคราะห์ 3 ประการ คือ แนวคิดว่าด้วยการควบคุมและ จัดการทรัพยากรของชุมชน แนวคิดว่าด้วยความสัมพันธ์ในระบบ กรรมสิทธิ์ที่ดิน และแนวคิดเกี่ยวกับเกษตรกรถูกผนวก เข้าสู่ระบบการผลิตแบบทุนนิยม ซึ่งแนวคิดทั้ง 3 นั้น เกี่ยวพันกัน และส่งผลกระทบทำให้เกษตรกรต้องสูญเสีย ความสามารถในการควบคุมและจัดการทรัพยากร จากการศึกษาพบว่า เกษตรกรในหมู่บ้านกรณีศึกษา คือ บ้านปางฮ่าง และบ้านปางม่วง เคยมีประเพณีในการควบคุม และจัดการทรัพยากรทั้งที่ดิน ป่า แหล่งน้ำ และแรงงานใน ครัวเรือนได้อย่างอิสระ ซึ่งวางอยู่บนรากฐานของความ สัมพันธ์ทางเครือญาติ และชุมชน โดยยึดหลักการเพื่อการ ยังชีพเป็นอุดมการณ์หลัก ถือว่าเป็นการใช้ทรัพยากรอย่าง มีเหตุผลและสอดคล้องกับสภาพของพื้นที่ เมื่ออำนาจรัฐจาก ส่วนกลางเข้ามาอ้างสิทธิในการจัดการป่าโดยการประกาศให้ พื้นที่หมู่บ้านเป็นป่าสงวนแห่งชาติป่าแม่แตง มีโครงการ ปลูกสร้างสงวนป่า และการกำหนดเขตอุทยานแห่งชาติทับซ้อน กับพื้นที่ทำกิน ที่อยู่อาศัยและพื้นที่ป่าที่เกษตรกร เคยพึ่งพา ทำให้หลักเกณฑ์ของชุมชนค่อย ๆ หมดความหมายไป โดยเฉพาะการไม่ยอมรับสิทธิการใช้ของเกษตรกร ทำให้ความ สามารถในการรักษาทรัพยากรของเกษตรกรลดลง พื้นที่ทำกินของ เกษตรกรถูกยึดไปปลูกสร้างสวนป่า ในที่สุดเกษตรกรต้อง สูญเสียที่ดินทำกิน ตลอดจนถูกกันไม่ให้เข้าไปพึ่งพาป่า อีกด้วย ในประเด็นที่รัฐได้สถาปนาระบบกรรมสิทธิ์ส่วนบุคคล ขึ้นในชุมชนหมู่บ้านทั้งสองนั้น พบว่าได้สร้างความขัดแย้ง ต่อระบบกรรมสิทธิ์ดั้งเดิมของชุมชน จากที่เคยมองว่าที่ดิน หรือทรัพยากรภายในหมู่บ้านนั้นเป็นของครัวเรือน กลุ่มตระกูล และของชุมชนร่วมกัน แต่ในระบบกรรมสิทธิ์ส่วน บุคคลนั้น เจ้าของสามารถตัดสินใจได้โดยลำพัง เมื่อราคา ที่ดินสูงขึ้นและเกษตรกรตกเป็นหนี้สิน มีผลให้ตัดสินใจขาย ให้กับบุคคลภายนอกเพื่อทำบ้านจัดสรร เป็นเหตุให้เกษตรกร ต้องสูญเสียที่ดินทำกินไป สำหรับเกษตรกรที่ถูกผนวกเข้าสู่ระบบการผลิตแบบตลาด พบว่าต้องพึ่งพาทุนและปัจจัยภายนอกเพื่อที่จะผลิตเพื่อขาย แล้วประสบปัญหาจากการผลิต เพราะความไม่สมดุลย์ระหว่าง ต้นทุนกับราคาขายผลผลิตที่ได้ ส่วนใหญ่จะได้เงินมา เพื่อใช้หนี้แหล่งทุน หากจะผลิตต่อไปก็ต้องเป็นหนี้อย่าง ต่อเนื่อง เกษตรกรหาทางออกโดยการขายที่ดินทำกินเพื่อใช้ หนี้แล้วไปเป็นแรงงานรับจ้าง แต่พบว่าเกษตรกรบางส่วน สามารถปรับตัวดำรงอยู่ได้โดยการปลูกข้าวไร่เพื่อบริโภค เป็นการผลิตแบบดั้งเดิม พึ่งพาตนเอง และหาอาชีพที่หลาก หลายมากขึ้นทั้งภายในและภายนอกชุมชน เช่น เลี้ยงสัตว์ ทำสวนผลได้ การปฏิสัมพันธ์ระหว่างรัฐ ทุน และชุมชน ภายใต้แนว ความคิด 3 ประการนั้น ส่งผลให้เกษตรกรที่เคยดูแลและใช้ ประโยชน์จากทรัพยากรในการดำรงอยู่ด้วยตนเอง ต้องสูญเสีย ความสามารถในการควบคุมและจัดการ ทั้งการสูญเสียที่ดิน แล้วต้องไปเป็นแรงงานรับจ้าง ส่วนเกษตรกรที่ดินรนเพื่อที่ จะเป็นผู้ผลิตจะต้องพึ่งพาและตกอยู่ภายใต้วงจรของทุน เป็นการสูญเสียความสามารถที่จะควบคุมปัจจัยการผลิต เพราะต้องใช้ที่ดิน แรงงานอย่างเข้มข้นเพื่อผลิตตอบสนอง ต่อทุน ทำให้เกิดการทำลายสภาพแวดล้อมมากขึ้น ดังนั้น แนวทางการพัฒนาที่ให้ความสำคัญถึงความเป็น ธรรมและความยั่งยืนในการใช้ทรัพยากรธรรมชาติน่าจะให้ความ สนใจถึงศักยภาพขององค์กรชุมชน ในการควบคุมและจัดการ ทรัพยากร สำหรับการกำหนดรูปแบบกรรมสิทธิ์นั้น น่าจะสร้าง ความชอบธรรมให้กับระบบกรรมสิทธิ์ของชุมชนที่เคยมีมาตาม ประเพณี เพื่อสร้างความเข้มแข็งให้กับองค์กรชาวบ้าน และที่สำคัญคือต้องให้เกษตรกรมีทางเลือกในการใช้ทุนมาก ขึ้น โดยส่งเสริมให้เกิดมีกองทุนหมุนเวียน ซึ่งองค์กร ท้องถิ่นสามารถควบคุมได้