การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ปัจจัยภายนอกและปัจจัยภายในที่มีผลต่อการปรับเปลี่ยนทิศทางและพัฒนาการของสถาบันราชภัฏ และสังเคราะห์การปรับเปลี่ยนบทบาทของสถาบันราชภัฏตั้งแต่ปี พ.ศ. 2501-2546 ด้วยวิธีวิจัยเชิงประวัติศาสตร์จากการศึกษาเอกสารและประวัติศาสตร์บอกเล่า ปัจจัยที่ส่งผลต่อการปรับเปลี่ยนบทบาทแบ่งออกเป็นปัจจัยภายนอก ได้แก่ ปัจจัยทางการเมือง เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม เทคโนโลยี และระบบการศึกษาและปัจจัยภายใน ได้แก่ โครงสร้างและการบริหาร ปรัชญาและพันธกิจ นโยบายและเป้าหมายศักยภาพของสถาบันด้านบุคลากรและงบประมาณ อุดมการณ์ของประชาคม และรูปแบบการทำงาน ผลการวิจัย พบว่า ปัจจัยภายนอกหลักที่ส่งผลกระทบต่อการปรับเปลี่ยนบทบาทของสถาบันราชภัฏ คือ นโยบายของรัฐบาล และแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ซึ่งเป็นสิ่งกำหนดทิศทางการดำเนินงาน และปัจจัยภายในหลัก คือ นโยบายซึ่งกำหนดให้สอดคล้องกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ โครงสร้างการบริหารจัดการที่ปรับเปลี่ยนเป็นการภายในและเป็นทางการ อุดมการณ์ของประชาคมที่มุ่งประโยชน์ต่อชนบทและท้องถิ่น ศักยภาพของสถาบันด้านบุคลากรและงบประมาณที่ได้รับ การควบคุมภายใต้ระบบราชการ จากผลการเปลี่ยนแปลงของปัจจัยภายนอกส่งผลให้ปัจจัยภายในของสถาบันเปลี่ยนแปลง และสถาบันราชภัฏเกิดการปรับเปลี่บนทิศทางพัฒนาการ และบทบาทไปตามลำดับ คือ สถาบันราชภัฏมีพัฒนาการเปลี่ยนแปลงจากโรงเรียนฝึกหัดครูเป็นสถาบันอุดมศึกษาในรูปวิทยาลัย และเป็นสถาบันอุดมศึกษาที่สมบูรณ์ขึ้นในรูปของสหวิทยาลัยและสถาบัน โดยมีการปรับทิศทางจากการมุ่งประโยชน์ต่อชนบทและท้องถิ่นไปสู่การมุ่งเป็นสถาบันอุดมศึกษาที่มีรูปแบบสมบูรณ์ขึ้น และมุ่งเป็นสถาบันอุดมศึกษาเพื่อการพัฒนาท้องถิ่นรวมทั้งได้ปรับเพิ่มบทบาทจากภารกิจการผลิตครูเพียรภารกิจเดียวไปสู่ภารกิจหลักเช่นเดียวกับมหาวิ ทยาลัย คือ การจัดการศึกษา การวิจัย การทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรมและการบริหารทางวิชาการ รวมทั้งได้ผนวกภารกิจที่เป็นลักษณะเฉพาะของสถาบัน คือการส่งเสริมวิทยฐานะครู และการปรับปรุง ถ่ายทอด และพัฒนาเทคโนโลยี ซึ่งในส่วนที่พบว่ามีการปรับเปลี่ยนชัดเจนคือ ภารกิจการจัดการศึกษาที่ปรับจากหลักสูตรประกาศนียบัตร สาขาวิชาการศึกษาและขยายตัวเป็นหลักสูตรที่หลากหลายทั้งในระดับปริญญาตรีและระดับบัณฑิตศึกษา