การศึกษาวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาสภาพความเป็นอยู่ และปัญหาในเรื่องที่พักอาศัยของพ่อค้า - แม่ค้าชาวกัมพูชา บริเวณตลาดเทศบาล 3 และเพื่อเสนอแนะแนวทางในการจัดการที่พักอาศัยให้กับพ่อค้า-แม่ค้า ชาวกัมพูชา บริเวณตลาดเทศบาล 3 ตำบลอรัญประเทศ อำเภออรัญประเทศ จังหวัดสระแก้ว ให้แก่หน่วยงานทางภาครัฐ และเอกชนที่เกี่ยวข้อง กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในงานวิจัยนี้ ประกอบด้วย กลุ่มพ่อค้า-แม่ค้า ชาวกัมพูชาที่ประกอบการค้าและพักอาศัยภายในอาคารพาณิชย์ชั้นครึ่ง ขนาดพื้นที่ 75 ตารางเมตร บริเวณตลาดเทศบาล 3 จำนวน195 คูหา โดยการใช้แบบสัมภาษณ์และผู้มีบทบาทในการพัฒนาพื้นที่บริเวณตลาดเทศบาล 3 จำนวน 5 ท่าน ผลการวิจัยพบว่า สภาพความเป็นอยู่และปัญหาของ พ่อค้า-แม่ค้าชาวกัมพูชา ที่ประกอบการค้าและพักอาศัยภายในห้องเช่าบริเวณตลาดเทศบาล 3 สรุปได้ 4 ประการ คือ 1) พ่อค้า-แม่ค้า ชาวกัมพูชาขายสินค้าประเภทเครื่งอแต่งกาย มากที่สุด นอกจากรายได้จากการขายสินค้าแล้ว ยังมีรายได้จากการแบ่งพื้นที่บางส่วนให้ผู้อื่นเช่า พ่อค้า-แม่ค้า ชาวกัมพูชาส่วนใหญ่มีรายได้เฉลี่ยอยู่ในช่วง 20,001 ถึง 35,000 บาทต่อเดือน และมีเงินเหลือเก็บออมเฉลี่ย 4,176 บาทต่อเดือน 2) พฤติกรรมการอยู่อาศัยและการใช้สอยพื้นที่ในห้องเช่า จัดลำดับสำคัญได้ดังนี้ คือ 1. พื้นที่เพื่อวางสินค้าเพื่อขาย 2. พื้นที่เพื่อเก็บสินค้า และ 3. พื้นที่เพื่อการพักอาศัย โดยส่วนใหญ่พ่อค้า - แม่ค้า มีการต่อเติมห้องเช่าเพื่อการวางสินค้ามากที่สุด 3) ปัญหาในที่พักอาศัย เกี่ยวกับระบบสาธารณูปโภคการลักขโมยทรัพย์สิน มีปัญหาเพียงเล็กน้อย 4) ความต้องการที่พักอาศัยแห่งใหม่ ร้อยละ 82.1(จำนวน 160 ราย) ไม่มีความต้องการที่พักอาศัย แห่งใหม่ ด้วยเหตุผล 3 ประการ คือ 1. มีที่พักอาศัยอยู่ฝั่งกัมพูชาประชาธิปไตย ซึ่งไม่ไกลจากตลาดเทศบาล 3 2. ไม่มีความสามารถในการจ่ายค่าเช่าห้องเพิ่มได้ และ 3. มีความต้องการพักอาศัยเพื่อดูแลสินค้าภายในห้องเช่า จากผลการวิจัยสามารถนำมากำหนดแนวทางในการจัดที่พักอาศัย ดังนี้ คือ 1) ควรเร่งให้มีการพัฒนาที่พักอาศัยเดิม ที่มีความแออัดก่อให้เกิดปัญหาสิ่งแวดล้อม และมีความเสี่ยงจากการใช้สอยพื้นที่ภายในอาคารโดยพ่อค้า-แม่ค้าชาวกัมพูชา ที่ทำการค้าขายและพักอาศัยภายในห้องเช่าดังกล่าว2) ควรเร่งให้มีการศึกษาวางแผน และจัดทำผังชุมชนบริเวณแหล่ง การค้าชายแดนด่านถาวรบ้านคลองลึก-ปอยเปต (ตลาดโรงเกลือ - ตลาดเทศบาล 3) เพื่อกำหนดความชัดเจนของพื้นที่ให้สอดคล้องกับพฤติกรรมการอยู่อาศัย และการค้าขายของพ่อค้า-แม่ค้าชาวกัมพูชา 3) ควรมีการวางแผนรูปแบบการใช้ที่ดิน และการจัดวางผังเมืองชายแดน โดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในพื้นที่ ร่วมกันทำการศึกษาทั้งภาครัฐและเอกชน เพื่อการจัดสรรเตรียมพื้นที่รองรับความเจริญเติบโต การขยายตัวทางธุรกิจชายแดนในอนาคต สอดคล้องกับความต้องการการลงทุนของภาคเอกชน ซึ่งจะส่งผลให้ง่ายต่อการควบคุมดูแลคนต่างด้าวที่เข้ามาประกอบอาชีพในประเทศไทย และให้ถือเป็นหลักปฏิบัติตลอดแนวชายแดนทั่วประเทศไทยที่มีการเปิดด่านเข้า-ออก ระหว่างประเทศ