วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาถึงความเป็นมาและแนวความคิดของระบบวิธีพิจารณาคดีปกครองที่กำหนดให้มีตุลาการผู้แถลงคดีทำหน้าที่ถ่วงดุลอำนาจการพิจารณาคำพิพากษาคดีขององค์คณะ รวมทั้งศึกษาถึงอำนาจหน้าที่ในการทำคำแถลงการณ์ของตุลาการผู้แถลงคดีตามพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลปกครองและวิธีพิจารณาคดีปกครอง พ.ศ. 2542 ว่าสามารถถ่วงดุลอำนาจวินิจฉัยชี้ขาดขององค์คณะได้อย่างมีประสิทธิภาพตามเจตนารมณ์ของการนำระบบตุลาการผู้แถลงคดีมาใช้ในประเทศไทยหรือไม่ และมีปัญหาในทางวิชาการ ตลอดจนปัญหาในทางปฏิบัติอย่างไร ทั้งนี้โดยเทียบเคียงกับระบบวิธีพิจารณาคดีปกครองในประเทศสาธารณรัฐฝรั่งเศส ผลจากการศึกษาพบว่า ระบบตุลาการผู้แถลงคดีในศาลปกครองของไทยพัฒนามาจากบทบาทของพนักงานผู้รับผิดชอบสำนวนในคณะกรรมการวินิจฉัยเรื่องร้องทุกข์ของสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา และบทบาทของตุลาการผู้แถลงคดีหรือ Commissaire du gouvernementในสภาแห่งรัฐของประเทศสาธารณรัฐฝรั่งเศส ซึ่งไทยนำมาปรับใช้ เนื่องจากเป็นระบบที่ตรวจสอบการทำหน้าที่ระหว่างองค์คณะและตุลาการผู้แถลงคดีอันนำไปสู่คำพิพากษาที่มีคุณภาพ กล่าวคือหากองค์คณะพิจารณาพิพากษามีความเห็นในประเด็นแห่งคดีที่แตกต่างไปจากตุลาการผู้แถลงคดีองค์คณะต้องมีเหตุผลที่ดีและหนักแน่นกว่ามารองรับในการทำคำพิพากษา เพราะนอกจากคำพิพากษาของศาลแล้ว ในแต่ละคดีจะมีคำแถลงการณ์ของตุลาการผู้แถลงคดีแนบไปด้วย ซึ่งแม้จะเป็นความเห็นโดยอิสระแต่หากมีเหตุผลที่ดีและสามารถคานเหตุผลในคำพิพากษาขององค์คณะได้ ย่อมส่งผลให้ในการพิจารณาพิพากษาขององค์คณะต้องมีความละเอียดรอบคอบในทุกแง่ทุกมุมมากยิ่งขึ้น และจากการศึกษาคำพิพากษาและคำแถลงการณ์ของศาลปกครองของไทย พบว่า การทำหน้าที่ของตุลาการผู้แถลงคดีสามารถถ่วงดุลอำนาจองค์คณะพิจารณาพิพากษาในการวินิจฉัยชี้ขาดคดีปกครองได้เป็นอย่างดีและมีประสิทธิภาพโดยจะเห็นได้จากคำพิพากษาของศาลปกครองส่วนใหญ่มีความเห็นไปในแนวทางเดียวกับความเห็นของตุลาการผู้แถลงคดี แต่อย่างไรก็ดีปัญหาสำคัญของระบบนี้คือ การกำหนดคุณสมบัติของบุคคลที่จะเข้ามาทำหน้าที่ตุลาการผู้แถลงคดียังไม่มีความชัดเจน และการกำหนดให้ตุลาการผู้แถลงคดีในปัจจุบันทำหน้าที่ในหลายบทบาท คือ เป็นตุลาการในองค์คณะและเป็นตุลาการเจ้าของสำนวนด้วย ทำให้บทบาทของตุลาการผู้แถลงคดีไม่เป็นที่ประจักษ์แก่ประชาชนถึงความสำคัญของตุลาการผู้แถลงคดีต่อระบบวิธีพิจารณาคดีปกครอง ประกอบกับปัจจุบันมิได้มีการเผยแพร่คำแถลงการณ์ควบคู่ไปกับคำพิพากษาของศาลตามที่กฎหมายกำหนดไว้ทำให้การตรวจสอบและการประเมินผลการทำหน้าที่ของตุลาการผู้แถลงคดีและองค์คณะไม่อาจทำได้และยังเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาหลักกฎหมายปกครองจากคำแถลงการณ์ดังเช่นในต่างประเทศด้วย ดังนั้น จึงควรกำหนดคุณสมบัติและอำนาจหน้าที่ของตุลาการผู้แถลงคดีให้ชัดเจนยิ่งขึ้น และทำให้กลไกในการถ่วงดุลอำนาจวินิจฉัยชี้ขาดครบถ้วนกระบวนการโดยการจัดพิมพ์เผยแพร่คำแถลงการณ์ควบคู่กับคำพิพากษาของศาลอันจะทำให้คำพิพากษาได้รับการยอมรับและสามารถตรวจสอบได้จากคู่กรณีและประชาชนโดยทั่วไปเข้าใจในบทบาทของตุลาการผู้แถลงคดี อันจะนำไปสู่การพัฒนาของระบบวิธีพิจารณาคดีปกครองของไทยต่อไป