การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาความแตกต่างของหัวข้อทางสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ระหว่างโปรแกรมการเรียนการสอนระดับบัณฑิตศึกษาที่เป็นอยู่ในปัจจุบันของไทยกับโปรแกรมการเรียนการสอนตามความก้าวหน้าของวิชาสถิติ และ 2) ศึกษาปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อขอบข่ายหัวข้อและทักษะด้านสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ของนิสิตปริญญามหาบัณฑิตทางการศึกษา กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัย คือ นิสิตระดับปริญญามหาบัณฑิตทางการศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร และสถาบันราชภัฎ 6 แห่งในกรุงเทพมหานคร จำนวน 336 คน ข้อมูลที่ใช้ในการวิจัยประกอบด้วยตัวแปรแฝง 4 ตัว คือ การสังกัดสาขาวิชา ความพร้อมของนิสิตด้านสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์หัวข้อและทักษะด้านสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ และตัวแปรสังเกตได้ 20 ตัวแปร ซึ่งใช้วัดตัวแปรแฝงทั้ง 4 ตัว การรวบรวมข้อมูลใช้แบบสอบถาม 4 ตอน มีความเที่ยงตั้งแต่ 0.84ถึง 0.93 การวิเคราะห์ข้อมูลใช้การวิเคราะห์กลุ่มแฝงสำหรับโมเดลการวัดที่มีทั้งตัวแปรสังเกตได้และตัวแปรแฝงเป็นตัวแปรจัดประเภท และการวิเคราะห์โมเดลสมการโครงสร้างเชิงสาเหตุ ผลการวิจัยที่สำคัญสรุปได้ดังนี้ 1) หัวข้อและทักษะด้านสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ระหว่างโปรแกรมการเรียนการสอนระดับบัณฑิตศึกษาที่เป็นอยู่ในปัจจุบันของไทย มีความแตกต่างกับสภาพที่ควรจะเป็นตามความก้าวหน้าของวิชาสถิติ หัวข้อสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ที่มีในตำราและวารสารของต่างประเทศ แต่ไม่มีการเรียนการสอนหรือมีการเรียนการสอนน้อยมากในประเทศไทย คือ multivariate dynamic linear regression model,contrained principal component analysis (CPCA), Markov Monte Carlo (MCMC),multidimensional scaling, data mining, neural networks และ loglinear models2) ปัจจัยที่มีอิทธิพลสูงสุดต่อขอบข่ายหัวข้อสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ที่ได้เรียน คือความพร้อมของนิสิตด้านสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ รองลงมาคือ การสังกัดสาขาวิชาปัจจัยที่มีอิทธิพลสูงสุดต่อทักษะด้านสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ คือ ขอบข่ายหัวข้อสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ รองลงมาคือ ความพร้อมของนิสิตด้านสถิติวิเคราะห์และคอมพิวเตอร์ และการสังกัดสาขาวิชา ตามลำดับ