พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ.2540 มีบทบัญญัติกำหนดแนวทางให้ศาลวินิจฉัยว่าข้อสัญญาใดเป็นข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม แต่แนวทางที่กำหนดไว้ในพระราชบัญญัติดังกล่าวยังไม่ชัดเจน วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งศึกษาถึงแนวความคิดและวิธีการเพื่อใช้ในการวินิจฉัยว่าข้อสัญญาใดเป็นข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมตามพระราชบัญญัติฯดังกล่าว โดยการศึกษาเปรียบเทียบกับกฎหมายที่เกี่ยวกับข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมในประเทศอังกฤษ สหภาพยุโรป สหรัฐอเมริกา เยอรมันและฝรั่งเศส ซึ่งเป็นการศึกษาวิจัยเอกสาร ทั้งจากตำรา คำอธิบายกฎหมายและบทความที่เกี่ยวข้อง ผลการศึกษาพบว่า กฎหมายว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมจะมีบทบัญญัติกำหนดแนวทางให้ศาลวินิจฉัยข้อสัญญาโดยแบ่งเป็น 2 ประเภท ประเภทแรกเป็นข้อสัญญาที่มีเนื้อหาไม่เป็นธรรมโดยเด็ดขาด ซึ่งศาลต้องพิพากษาให้ข้อสัญญาตกเป็นโมฆะ ประเภทที่สองเป็นข้อสัญญาที่มีเนื้อหาไม่เป็นธรรมโดยไม่เด็ดขาด ข้อสัญญามีผลใช้บังคับได้แต่ศาลต้องวินิจฉัยประกอบกับกระบวนการทำสัญญาว่ามีความเป็นธรรมหรือไม่ หากไม่ปรากฏความไม่เป็นธรรมในกระบวนการทำสัญญา ข้อสัญญามีผลใช้บังคับได้ วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีข้อเสนอว่า 1. ควรแก้ไขเพิ่มเติมข้อสัญญาที่มีเนื้อหาไม่เป็นธรรมโดยเด็ดขาดและไม่เด็ดขาด 2. แก้ไขพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ.2540 มาตรา 10 โดยแยกบทวินิจฉัยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมออกจากบทปรับลดสภาพบังคับของข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม 3. สร้างกรอบความคิดเรื่องความไม่เป็นธรรมในเนื้อหาของสัญญากับความไม่เป็นธรรมในกระบวนการทำสัญญาเพื่อเป็นหลักในการวินิจฉัยว่าข้อสัญญาใดเป็นข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม 4. ควรกำหนดบทบัญญัติวิธีพิจารณาความโดยเฉพาะเพื่อใช้บังคับในกรณีมีประเด็นข้อพิพาทเกี่ยวกับข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม