การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาเปรียบเทียบผลของการควบคุมการเคลื่อนที่แบบอิสระและแบบจำกัดของบทเรียนเสมือนจริงบนเว็บที่มีต่อความเข้าใจในการเรียนวิชาชีววิทยาของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัยคือนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 โรงเรียนมัธยมวัดดุสิตาราม ภาคเรียนที่ 2 ปีการศึกษา2545 จำนวน 61 คน เรียนด้วยตนเองในบทเรียนเสมือนจริงบนเว็บที่ออกแบบและสร้างด้วยภาษาเวอร์เมอว (VRML) ในวิชาชีววิทยาเรื่อง "การย่อยอาหารของคน" โดยแบ่งกลุ่มทดลองออกเป็น 2 กลุ่ม ดังนี้ กลุ่มทดลองที่ 1 นักเรียน 30 คน เรียนกับบทเรียนที่มีวิธีควบคุมการเคลื่อนที่แบบอิสระและกลุ่มทดลองที่ 2 นักเรียน 31 คน เรียนกับบทเรียนที่มีวิธีควบคุมการเคลื่อนที่แบบจำกัด เครื่องมือที่ใช้เก็บรวบรวมข้อมูลทั้ง 2 กลุ่ม ได้แก่แบบทดสอบวัดความเข้าใจก่อนเรียนและหลังเรียนที่ผู้วิจัยสร้างขึ้นใหม่มีความตรงตามเนื้อหาและได้ค่าสัมประสิทธิ์ความเที่ยงของแบบทดสอบเท่ากับ .63วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติพื้นฐานและวิเคราะห์ผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนด้านความเข้าใจด้วยค่า t-test นำเสนอข้อมูลในรูปตารางและแผนภูมิ ผลการวิจัยพบว่า รูปแบบการควบคุมการเคลื่อนที่ที่ต่างกันระหว่างการควบคุมการเคลื่อนที่แบบอิสระและแบบจำกกัดส่งผลต่อความเข้าใจในการเรียนวิชาชีววิทยาของผู้เรียนต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .05 ซึ่งกลุ่มทดลองที่ 2 ที่ใช้วิธีการเคลื่อนที่แบบจำกัดมีความเข้าใจในการเรียนสูงกว่ากลุ่มทดลองที่ 1 ที่เรียนกับวิธีการเคลื่อนที่แบบอิสระ