วิทยานิพนธ์นี้เป็นการศึกษาเชิงวิเคราะห์บทละครในเรื่องดาหลังพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เพื่อต้องการทราบที่มาชัดเจน และ เห็นคุณค่าของบทละครในด้านต่าง ๆ โดยศึกษาที่มาโครงเรื่อง แก่นเรื่อง ตัวละคร ลักษณะคำประพันธ์ และกลวิธีการดำเนินเรื่องตลอดจนคุณค่าด้านเนื้อหาและวรรณศิลป์ ผลการศึกษาค้นคว้าวิจัยสรุปได้ว่า เรื่องดาหลังมีที่มาจากนิทานปันหยีหลายสำนวน ด้านการสร้างอนุภาคหลักที่มีมาจากเรื่องกุดาสมิรังมากที่สุด ส่วนอนุภาคย่อยมาจากนิทานปันหยีหลายสำนวนรวม ๆ กัน มีคุณค่าด้วยเหตุผลประการต่าง ๆ ได้แก่ โครงเรื่องใหญ่ที่ใช้ความรัก ศักดิ์ศรีสร้างความขัดแย้งได้อย่างมีเอกภาพและน่าติดตาม โครงเรื่องรองช่วยพัฒนาเหตุการณ์ คลี่คลายปมปัญหาได้คล่องตัว และเสริมรสชาติให้สนุกสนานแก่นเรื่องสะท้อนความเป็นจริงของมนุษย์ต่อเรื่องความรักไว้อย่างน่าสนใจกล่าวคือความรักมีอิทธิพลผลักดันให้มนุษย์ทำทุกสิ่งได้เพื่อตอบสนองความปรารถนาของตน มีแก่นเรื่องย่อย ได้แก่ การผจญภัยและทำศึกสงครามสามารถสร้างตัวละครให้ขัดแย้งกันอย่างเข้มขัน และให้มีความรักผูกพันต่อกันอย่างน่าประทับใจในบทบาทต่าง ๆ ดำเนินเรื่องด้วยกลอนบทละครซึ่งยังอยู่ในแนวนิยมของสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ใช้บทบรรยายเพื่อเล่าเรื่องได้ชัดเจนให้บทพรรณนาเพื่อสร้างภาพและให้เข้าใจความรู้สึกตัวละคร ใช้บทสนทนาเพื่อทำให้เรื่องมีชีวิตชีวา ให้คุณค่าด้านเนื้อหา ได้แก่ ให้ความสำเริงอารมณ์ด้วยการสร้างเรื่องและผูกปมปัญหา สร้างตัวละคร และใช้แนวอิทธิปาฎิหาริย์ให้ข้อคิดที่สามารถนำไปใช้ได้ในชีวิตจริงสะท้อนสังคมวัฒนธรรมไทยในด้านสภาพความเป็นอยู่ การทำศึกสงครามครั้งโบราณโบราณราชประเพณี ความเชื่อ และค่านิยม ตลอดจนวัฒนธรรมของต่างชาติด้านต่าง ๆ ให้คุณค่าทางด้านวรรณศิลป์ด้วยการใช้คำที่ให้เสียงสัมผัสไพเราะ การเล่นคำ และการใช้โวหารต่าง ๆ เพื่อสร้างภาพ อารมณ์ความรู้สึก และให้ความหมายลึกซึ้ง