การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาวิวัฒนาการชุมชนและตลาดน้ำดำเนินสะดวก ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงรูปแบบชุมชนและบทบาทของตลาดน้ำในแต่ละช่วงเวลา โดยศึกษาผ่านกระบวนการการเปลี่ยนแปลงตามลำดับไปสู่การคาดการณ์แนวโน้มในอนาคต เพื่อใช้เป็นเป้าหมายในการอนุรักษ์ชุมชนและตลาดน้ำดำเนินสะดวก จากการศึกษาพบว่า รูปแบบชุมชนน้ำเป็นรูปลักษณ์อันโดดเด่นของชุมชนดำเนินสะดวก โดยมีลักษณะเป็นชุมชนชาวสวนที่มีการพึ่งพาแหล่งน้ำในทุกๆ ด้าน ตั้งแต่การตั้งถิ่นฐาน การเพาะปลูก การอุปโภคบริโภค การคมนาคมขนส่ง และการประกอบกิจกรรมต่างๆ ทางน้ำ โดยมีย่านการค้าริมน้ำและตลาดน้ำเป็นศูนย์รวมหลักของชุมชน จุดเปลี่ยนแปลงเกดขึ้นภายหลังการเปิดโลกคมนาคมและโลกธุรกิจของชุมชนจึงทำให้ระบบถนนเข้ามามีอิทธิพลแทนโครงข่ายทางน้ำ และส่งผลกระทบต่อชุมชนโดยรวม ประการแรกรูปแบบชุมชนเปลี่ยนแปลงไปเกิดการเคลื่อนย้ายศูนย์กลางชุมชนจากย่านการค้าริมน้ำมาริมถนน ประการที่สองตลาดน้ำลดบทบาทความเป็นศูนย์กลางการค้าให้กับชุมชนลง และปรับสภาพตลาดน้ำให้เป็นแหล่งท่องเที่ยงตามกระแสวัฒนธรรมการท่องเที่ยว ซึ่งมีอิทธิพลอย่างมากต่อรูปแบบกิจกรรมของตลาดน้ำในปัจจุบันประการที่สามกิจกรรมและวิถีชีวิตดั้งเดิมถูกปรับเปลี่ยนไปส่วนหนึ่งยังคงเป็นธุรกิจเพื่อชุมชนแต่อีกส่วนหนึ่งกลายเป็นธุรกิจเพื่อการท่องเที่ยว ผลของการเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมจากชุมชนน้ำเป็นชุมชนบก ทำให้ความสัมพันธ์ของชุมชนกับตลาดน้ำมีการพึ่งพากันน้อยลง ซึ่งเป็นภาวะเดียวกันกับที่วัฒนธรรมท้องถิ่นภายในสังคมตลาดน้ำกำลังถูกครอบงำด้วยวัฒนธรรมท่องเที่ยว จึงยิ่งเป็นผลทำให้เกิดความสูญเสียเอกลักษณ์ท้องถิ่นของชุมชนน้ำดำเนินสะดวกไป ดังนั้นแนวทางการอนุรักษ์ชุมชนและตลาดน้ำคือ การรักษารูปแบบโครงสร้างของชุมชนน้ำเป็นสำคัญ และประกาศให้ตลาดน้ำเป็นเขตอนุรักษ์พิเศษทางวัฒนธรรม เพื่อเป็นการดำรงสภาพชุมชนที่มีคุณค่าทางเอกลักษณ์วัฒนธรรมไทย