ชุดโครงการศึกษาทางเลือกการจัดการทรัพยากรลุ่มน้ำห้วยหลวงจากฐานชุมชนสู่ข้อเสนอเชิง นโยบาย เป็นชุดโครงการที่ทำสืบเนื่องจากโครงการพี่เลี้ยงงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นชุดประเด็นลุ่มน้ำห้วย หลวง ปี พ.ศ. 2553 ระยะเวลา 12 เดือน โดยเริ่มดำเนินการตั้งเดือนตุลาคม 2552 ถึงเดือนกันยายน 2553 จนได้โครงการวิจัยเพื่อท้องถิ่นที่ได้รับการสนับสนุนงบประมาณจาก สกว. จำนวนทั้งสิ้น 3 โครงการ และยังมีผู้ให้ความสนใจแจ้งความจำนงมาเพิ่มเติมในการเข้าร่วมทำวิจัยเพื่อแก้ไขปัญหา ท้องถิ่นลุ่มน้ำห้วยหลวง ปัญหาของชุมชนที่ได้รับการสนับสนุนการทำวิจัยเพื่อท้องถิ่น ล้วนเกี่ยวข้อง กับความต้องการและลักษณะการใช้ทรัพยากรแตกต่างกัน เมื่อมีการเก็บข้อมูลแบบมีส่วนร่วมไปบ้าง แล้วจึงได้พบว่าบางโครงการที่ผ่านมาทั้งจากรัฐและของชุมชนเองได้ก่อให้เกิดประโยชน์ในด้านหนึ่ง แต่กลับส่งผลเสียอีกด้านหนึ่งต่อผู้อื่นหรือชุมชนอื่น จึงมีความสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งที่จะกระจายการศึกษาเรื่องลุ่มน้ำห้วยหลวงไปยังชุมชน ต้นน้ำและปลายน้ำอย่างทั่วถึงเพื่อจะได้มีองค์ความรู้ที่รอบคอบ รอบด้าน ในการพิจารณา อันจะส่งผล ต่อการหยิบยกมาเป็นกรณีศึกษา เป็นข้อเสนอทางเลือกต่อหน่วยงานองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและ ภาครัฐ ดังภาษิตของ สกว. ที่ว่า “สร้างสรรค์ปัญญา พัฒนาประเทศ” โดยมีคำถามวิจัยว่า “ชุมชนลุ่ม น้ำห้วยหลวงจะมีทางเลือกอย่างไรในการจัดการทรัพยากรกรลุ่มน้ำโดยทุกฝ่ายได้จัดสรรการใช้ ประโยชน์ร่วมกันอย่างเป็นธรรมและเป็นสุข” ภายใต้วัตถุประสงค์ (1) เพื่อสนับสนุนการค้นหา ทางเลือกของชุมชนลุ่มน้ำห้วยหลวง ในการจัดการทรัพยากรกรลุ่มน้ำโดยทุกฝ่ายได้จัดสรรการใช้ ประโยชน์ร่วมกันอย่างเป็นธรรมและเป็นสุข ด้วยกระบวนการมีส่วนร่วม (2) เพื่อรวบรวมและยกระดับ การใช้องค์ความรู้จากการศึกษาเกี่ยวกับลุ่มน้ำห้วยหลวงโดยวิธีวิทยาแบบวิจัยเพื่อท้องถิ่นให้เป็นงาน ทางวิชาการและเป็นที่ยอมรับของภาครัฐและนักวิชาการในท้องถิ่น (3) เพื่อเปิดโอกาสให้องค์กรรัฐ และองค์กรส่วนท้องถิ่นเข้ามาร่วมเรียนรู้และสนับสนุนชุมชนในการจัดการลุ่มน้ำห้วยหลวงด้วยองค์ ความรู้ท้องถิ่นและเทคโนโลยีที่เหมาะสมและง่ายต่อการบริหารจัดการลุ่มน้ำแบบชาวบ้าน (4) เพื่อ สังเคราะห์องค์ความรู้ว่าด้วยทางเลือกในการจัดการลุ่มน้ำห้วยหลวงที่หลากหลายและเหมาะสมกับภูมิ นิเวศวัฒนธรรมของคนลุ่มน้ำ ผลของงานวิจัยในชุดโครงการศึกษาฯ ปี 2554 ที่ผ่านมาเกิดกระบวนการรวบรวมชุดความรู้ ในการจัดการลุ่มน้ำห้วยหลวง 4 ประเด็น ได้แก่ ประเด็นที่ 1 ปัญหาคุณภาพน้ำ มีจำนวน 4 โครงการ ประเด็นที่ 2 กลไกการบริหารจัดการน้ำ มีจำนวน 3 โครงการ ประเด็นที่ 2 กลไกการบริหารจัดการน้ำ มีจำนวน 3 โครงการ ประเด็นที่ 3 การฟื้นฟูทรัพยากรลุ่มน้ำ มีจำนวน 3 โครงการ ประเด็นที่ 4 น้ำ ท่วมซ้ำซาก จำนวน 1 โครงการ ได้แก่ ประเด็นที่ 1 ปัญหาคุณภาพน้ำ ได้แก่ ปัญหาเรื่องสารเคมีใน น้ำที่ได้รับผลกระทบจากสวนมะม่วง ปัญหาน้ำเสียที่เกิดจากการทำสวนยาง และปัญหาน้ำเสียที่เกิด จากการจัดการขยะ ขององค์การบริหารส่วนตำบลในพื้นที่รอยต่อตำบลวัดหลวง และตำบลสร้างนาง ขาว อำเภอโพนพิสัย จังหวัดหนองคาย และการจัดการคุณภาพน้ำในหนองแด อำเภอเมือง จังหวัด อุดรธานี ประเด็นที่ 2 กลไกการบริหารจัดการน้ำ ได้แก่ โครงการศึกษารูปแบบการบริหารจัดการน้ำ จ เพื่อการอุปโภคบริโภค โครงการศึกษารูปแบบการบริหารจัดการน้ำในระบบกสิกรรมไร้สารพิษ และ โครงการศึกษากลไกการบริหารจัดการน้ำกรณีนาปรัง ประเด็นที่ 3 การฟื้นฟูทรัพยากรลุ่มน้ำ ได้แก่ โครงการศึกษารูปแบบการฟื้นฟูและอนุรักษ์ปลาชะโดในอ่างพาน (ห้วยหลวงตอนปลาย) โครงการ ศึกษาระบบนิเวศน์ปลาห้วยหลวง บ้านสองแพ ตำบลวัดหลวง และ โครงการศึกษาระบบนิเวศน์ที่เป็น แหล่งอาหารธรรมชาติ ลุ่มน้ำสวยรอยต่อน้ำเพ็ญ อำเภอเพ็ญ จังหวัดอุดรธานี ประเด็นที่ 4 น้ำท่วม ซ้ำซาก ได้แก่ โครงการศึกษาพื้นที่น้ำท่วมซ้ำซากกับทางเลือกในการพัฒนาอาชีพของชาวนา นอกจากนี้ยังได้รับการสนับสนุนและการเข้ามาร่วมเรียนรู้จากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และเจ้าหน้าที่ของรัฐในหลายพื้นที่ เช่น (1) โครงการศึกษารูปแบบในการบริหารจัดการแหล่งน้ำเพื่อ การอุปโภคบริโภคอย่างมีส่วนร่วม โดยถนอม อำเคนและคณะ ได้รับการสนับสนุนงบประมาณในการ ทำความสะอาดแหล่งน้ำ 10,000 บาท และ ได้รับงบประมาณสนับสนุนในการแก้ไขปัญหาน้ำประปา ไม่ทั่วถึง เพื่อซ่อมแซมแก้ไขระบบประปาให้ทั่วถึง จำนวน 200,000 บาท เนื่องจากมีนักวิจัยใน โครงการเป็นสมาชิกองค์การบริหารส่วนตำบล เมื่อเก็บข้อมูลและดำเนินโครงการในช่วงทดลองปฏิบัติ การณ์แก้ไขปัญหา งบวิจัยไม่เพียงพอ จึงได้ขอการสนับสนุนจากองค์การบริหารส่วนตำบลดอนกลอย (2) โครงการศึกษารูปแบบการฟื้นฟูและอนุรักษ์ปลาชะโด ในอ่างน้ำพาน (ห้วยหลวงตอนปลาย) กรณีศึกษาบ้านไทยสวรรค์ หมู่ที่ 12 ตำบลสร้างคอม อำเภอสร้างคอม จังหวัดอุดรธานี โดย ฉลอง เกษนัสและคณะ หัวหน้าโครงการเป็นที่ปรึกษาเทศบาลตำบลสร้างคอม ได้รับการสนับสนุนเรื่อง สถานที่การจัดประชุมและการจัดนิทรรศการวิจัยเพื่อท้องถิ่นในงานประจำปีของอำเภอสร้างคอม ทีม วิจัยเป็นเกษตรอำเภอ สนับสนุนเรื่องกระดาษ หมึกปริ้น วัสดุสำนักงาน และวัสดุในการจัดประชุม รวมทั้งสถานที่ในการจัดประชุม และนอกจากนี้ยังมีทีมวิจัยเป็นปลัดองค์การบริหารส่วนตำบลนา สะอาด ได้รับสนับสนุนเรื่องข้อมูลอ่างพาน การจัดทำแผนที่และจัดทำสื่อของโครงการวิจัย ในการจัด สัมมนาพรานปลาเพื่อจัดทำเขตอนุรักษ์พันธุ์ปลาและการจัดประชาคมในพื้นที่ 3 ตำบลรอบอ่างพาน ได้รับความร่วมมือจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและสมาชิก อปท.ในพื้นที่สนับสนุนการจัด กระบวนการดังกล่าว รวมทั้งรับข้อเสนอและกฎกติกาเกี่ยวกับแหล่งอนุรักษ์พันธุ์ปลาเข้าสู่ กระบวนการทำข้อบัญญัติท้องถิ่น (3) โครงการศึกษาทางเลือกการผลิตมะม่วงปลอดภัย กรณี กลุ่มผู้ ปลูกมะม่วงตำบลกุดหมากไฟ อำเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี โดยสุวิทย์ ศรีด้วงและคณะ ได้รับ การสนับสนุนจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลกุดหมากไฟให้ใช้สถานที่จัดประชุม และสนับสนุน เรื่องความรู้และข้อมูลเรื่องสารเคมีในเลือดของเกษตรกร และให้บริการตรวจสารเคมีในเลือด องค์การ บริหารส่วนตำ บลกุดหมากไฟสนับสนุนเจ้าหน้าที่เกษตร มาร่วมเป็นนักวิจัย และสนับสนุน งบประมาณในการจัดซื้ออุปกรณ์ในการสอยมะม่วง นอกจากนี้โครงการอื่นๆ ยังอยู่ระหว่างการดำเนินโครงการวิจัย ซึ่งคาดว่าจะสร้างการมีส่วน ร่วมและเกิดการสนับสนุนจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้อง ตลอดจน นักวิชาการในระยะต่อไป -