โฉนดชุมชน หรือ สิทธิชุมชนในที่ดินเป็นทางออกในการแก้ไขปญั หาการจัดการที่ดินทางหนึ่งที่ชาวบ้าน และรัฐร่วมกันผลักดันให้เกิดเป็นนโยบาย ให้ชุมชนร่วมกันบริหารจัดการ การครอบครองและใช้ประโยชน์ในที่ดิน โดยชุมชนมีหน้าที่ต้องดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ตลอดจนปฏิบัติตามเงื่อนไขที่กำหนด โดยกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้อง การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์ในการวิเคราะห์ผลดีและผลกระทบของการนำเอาแนวคิดนี้มาใช้ วิเคราะห์ องค์ประกอบต่าง ๆ ของชุมชน ไม่ว่าจะเป็นความเข้มแข็งของชุมชนซึ่งมีความสัมพันธ์โดยตรงกับศักยภาพ ในการบริหารการจัดการที่ดิน ลักษณะของการใช้ที่ดิน ฟื้นฟู และรักษาทรัพยากรที่ดินรวมทัง้ ทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อมอื่น ๆ เพื่อที่จะเสนอแนะแนวทางในการแก้ไขปญั หาชุมชน ที่อยู่อาศัยและที่ทำกินในที่ดินของ รัฐในรูปแบบของโฉนดชุมชน หรือรูปแบบอื่นต่อไปในอนาคต โดยแบ่งพื้นที่กรณีศึกษาออกเป็น 4 ภาค 2 กลุ่ม คือ ชุมชนในเขตชนบทและชุมชนในเขตเมือง ผลการศึกษาพบว่าชุมชนในพื้นที่ชนบทเป็นพื้นที่ทับซ้อนกับป่าสงวน ป่าอนุรักษ์ และเขตอุทยาน แห่งชาติ โดยส่วนใหญ่ประกอบอาชีพการเกษตรเป็นหลัก มีความเข้มแข็งในการบริหารการจัดการ มีกฎ ระเบียบภายในชุมชนเพื่อต้องการให้มีความมัน่ คงในการถือครองและใช้ที่ดินอย่างยัง่ ยืน อีกทัง้ ยังมีส่วนร่วมใน การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมให้ควบคู่ไปกับวิถีชีวิตของตนอย่างยัง่ ยืน ชุมชนในเขตเมืองที่มีการพัฒนาของโครงสร้างต่าง ๆ ซึ่งประกอบไปด้วยพื้นที่ที่อยู่ในความรับผิดชอบ ของหน่วยงาน กรมชลประทาน กรมธนารักษ์ องค์การบริหารส่วนจังหวัด และการรถไฟแห่งประเทศไทย ส่วนใหญ่เป็น ชุมชนที่ประกอบอาชีพรับจ้างรายวันทัว่ ไป จึงจูงใจให้มีการถ่ายโอนที่ดินไปให้กับบุคคลภายนอก บางชุมชนขาดการมี ส่วนร่วม ลักษณะของการดำรงชีพ คือ ต่างคนต่างอยู่ แต่ก็ยังมีบางชุมชนสามารถบริหารจัดการที่ดินร่วมกันได้ เช่น ชุมชนบ้านลับแล บ้านหาดสวนสุข บ้านเกตุแก้ว ของจังหวัดอุบลราชธานี แนวทางในการแก้ไขปญั หาสำหรับชุมชนในชนบท คือ การให้สิทธิชุมชนเพื่อสร้างความมัน่ คงในการ อยู่อาศัยและทำกินในที่ดินภายใต้การกำกับของรัฐ ทำให้เกิดแรงจูงใจในการพัฒนาพื้นที่และการผลิตที่ยัง่ ยืน บทบาทของรัฐจะเปลี่ยนมาเป็นการกำกับดูแลชุมชนให้ปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขที่กำหนด การให้โฉนดชุมชนอาจจะมีผลในการทำให้ชุมชนที่ได้รับสิทธิในที่ดินเป็นแนวร่วมในการปกป้องและรักษา ทรัพยากรธรรมชาติที่อยู่ข้างเคียงเพราะอาจมีผลกระทบกับการใช้ที่ดินของตน หรือการนำแนวคิดการตอบ แทนคุณค่าของระบบนิเวศ (Payment for Ecosystem Service: PES) มาประยุกต์ใช้ สำหรับการให้สิทธิชุมชนในเขตเมือง ถึงแม้บางชุมชนไม่มีโอกาสจะได้รับสิทธิชุมชน หรือบางชุมชน ไม่ยอมรับในสิทธิร่วม แต่เนื่องจากการยืนยันในการเข้ามาอยู่ตกทอดจากปู่ย่าตายายก่อนที่รัฐจะประกาศเขต ทับซ้อน การแก้ไขปญั หาเบื้องต้นจึงน่าจะเป็นการให้สิทธิการเช่าที่ดินรายเดือน รายปี หรือเสนอให้ชุมชนย้าย ไปอยู่ในที่ใหม่ด้วยความสมัครใจ เช่น โครงการบ้านมัน่ คง เป็นต้น Community Title Deeds or joint rights of local communities to land is seen as one potential solution for land management. By issuing Community Title Deeds, the principle is to recognize the rights of local communities to manage land, occupy and utilize. In return, local communities have the responsibility to look after natural resources and the environment as well as adhere to the conditions as specified by the relevant laws and regulations. The objective of this study is to analyze the pros and the cons of Community Titles. by exploring various attributes of community profiles which will determine the potential of local communities to manage land resources such as how ‘strong’ local communities are perceived to be, existing land use and current efforts in management of natural resources and the environment. These are information needed to analyze and identify solutions, - which may not be necessarily in the form of Community Land Title, for addressing the problem of settlements and utilization of land that are technically located in public land. The study sites are distributed in the 4 regions of Thailand and are divided into two groups, namely rural and urban communities. Key findings are that land utilized by local communities in the rural areas is mainly located in natural forest reserves, protected forests and National Parks. The majority of the households in these local communities earn their living from agricultural production. Most are found to be efficient in management with clear rules and regulations which members believe are crucial both for ensuring security of land tenure and sustainability of land use. Also observed in these communities is active participation of community members. Urban study sites on the other hand are communities and settlements on land that are under the jurisdiction of the Royal Irrigation Department, the Department of Treasury, the State Railway of Thailand and the Provincial Administration Authority. As most households in these community earn their living as wage workers, there is little participation and people tend to go about their daily lives with little interaction with other members of the community. Nevertheless, there are evidences of communal efforts in land management such as Ban Lap-Lae, Ban Haad Saen Suk and Ban Ked Kaewin Ubon Rachathani Province. One of the main conclusions reached, based on our findings, is that for the rural areas, the issuance of Community Land Titles can provide the incentives for sustainable land use. A related benefit would be that rural communities would have a mutual interest in assuming the role of a ‘partner’ in protection and conservation of natural resources in proximity areas given that such actions will have direct bearings on the community land. Additional incentives can also be created by introducing instruments such as Payment for Ecosystems Services. For urban study sites, some of the communities might not be granted Community Title Deeds while others might not accept the idea that Community Title Deeds be issued for land, which they believed to have lawfully inherited prior to the announcement of claims of the public agencies. Among the possible solution could therefore be to grant the right to lease on a monthly or on an annual basis or voluntary relocation to a new site.