ปัจจุบันโลกกำลังเผชิญกับวิกฤตการณ์ด้านอาหารซึ่งเป็นผลมาจากการเพิ่มขึ้นของราคาสินค้าทาง การเกษตรส่งผลให้ประเด็นความมั่นคงอาหาร (food security) กลับมาเป็นประเด็นการพัฒนาที่สำคัญของ โลกโดยเฉพาะในกลุ่มประเทศกำ ลังพัฒนา และจากการคาดประมาณขององค์การอาหาร แห่งสหประชาชาติ (Food and Agriculture Organization, FAO) ในปี 2552 มีประชากรโลกประมาณ 1.02 พันล้านคนประสบปัญหาความไม่มั่นคงอาหารและสถานการณ์ความไม่มั่นคงอาหารมีแนวโน้มทวี ความรุนแรงขึ้น การวิจัยเรื่อง การประเมินความมั่นคงอาหารในระบบเกษตรชลประทานชุมชนภาคเหนือ เขตลุ่มน้ำแม่ขานและและลุ่มน้ำแม่วาง (Community Food Security Assessment in Community-Based Irrigation Farming in Mae Khan and Mae Wang Watersheds of Northern Thailand) เป็นการวิจัย เชิงพรรณนา (Descriptive Research) โดยใช้เทคนิคการวิจัยแบบมีส่วนร่วมที่เป็นการทำงานร่วมกัน ระหว่างนักวิจัย เจ้าหน้าที่ภาครัฐและเกษตรกรโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินสถานะความมั่นคงอาหาร ของระบบเกษตรชลประทานชุมชนภาคเหนือเขตลุ่มน้ำแม่ขานและลุ่มน้ำแม่วางโดยพิจารณาบริบท การเปลี่ยนแปลงด้านเศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อมที่ส่งผลกระทบต่อความมั่นคงอาหาร ระบบเกษตรชลประทานชุมชนที่คัดเลือกเพื่อทำการศึกษาเชิงลึก ได้แก่ ฝายห้วยผึ้ง ฝายท่าคำปา และฝายคำภิโลเขตลุ่มน้ำแม่วางและฝายไร่รอ ฝายท่าบ่อเย็นและฝายทุ่งเสี้ยวเขตลุ่มน้ำแม่ขาน สำหรับ กลุ่มตัวอย่างของการศึกษาครั้งนี้ประกอบด้วยครัวเรือนที่ป็นสมาชิกของระบบเกษตรชลประทานชุมชน ที่ทำการศึกษาเชิงลึกจำนวน 240 ครัวเรือนโดยใช้วิธีการสุ่มตัวอย่างแบบง่ายและกลุ่มตัวอย่างที่สามารถ ให้อย่างครบถ้วนในประเด็นที่ทำการศึกษา (Key Informant) โดยหน่วยในการวิเคราะห์ของการศึกษาครั้ง นี้ได้แก่ระบบเกษตรชลประทานชุมชน สำหรับการวิเคราะห์สถานการณ์ความมั่นคงอาหารใช้กรอบ แนวคิดระบบอาหาร (food system approach) โดยครอบคลุมมิติด้านการผลิต การเข้าถึงและการใช้ ประโยชน์และในการประเมินความมั่นคงอาหารใช้เทคนิคการวิเคราะห์ตัวประกอบหลัก (Principal Component Analysis, PCA) นอกจากนี้ได้ใช้ระบบ GISในการวิเคราะห์ข้อมูลการเปลี่ยนแปลงทาง กายภาพของระบบเกษตรชลประทานชุมชน จากการศึกษาพบว่าบริบทการเปลี่ยนแปลงด้านเศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อมได้ส่งผลกระทบ ต่อรูปแบบการทำการเกษตรและความมั่นคงอาหารในระบบเกษตรชลประทานชุมชนโดยพื้นที่และ ปริมาณผลผลิตข้าวลดลง เกษตรกรมีอายุสูงขึ้นและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศส่งผลกระทบต่อ ผลผลิตและรายได้ของเกษตรกร สำหรับสถานการณ์ความมั่นคงอาหารพบว่าเกษตรกรสามารถ ทำการปลูกพืชได้ 2-3 ครั้งต่อฤดูการผลิตซึ่งขึ้นอยู่กับปริมาณน้ำในการทำการเกษตรโดยเกษตรกรจะปลูก ข้าวตามด้วยพืชเศรษฐกิจและปลูกข้าวในการปลูกพืชครั้งที่ 3 ซึ่งการปลูกพืชชนิดใดจะขึ้นอยู่กับลักษณะ ทางกายภาพของระบบชลประทานและราคาผลผลิตของพืชแต่ละชนิดโดยเกษตรกรจะเลือกปลูกพืชที่ ขายได้ราคาดี ฉ สำหรับการเข้าถึงอาหารเกษตรกรสามารถเข้าถึงอาหารโดยการผลิตไว้บริโภคเอง การซื้อจาก แหล่งขายอาหารทั้งภายในและภายนอกชุมชนและการหาอาหารจากแหล่งอาหารธรรมชาติโดยเฉพาะ ในเขตลุ่มน้ำขานที่เกษตรกรได้ร่วมกันอนุรักษ์ป่าชุมชนเพื่อเป็นแหล่งอาหารของชุมชน ซึ่งเกษตรกรส่วน ใหญ่สามารถผลิตอาหารได้เพียงพอสำหรับการบริโภคในครัวเรือน สำหรับครัวเรือนยากจนใช้การซื้อ อาหารและหาอาหารจากแหล่งธรรมชาติประกอบในการให้มีอาหารเพียงพอสำหรับการบริโภคและ ช่วยลดค่าใช้จ่ายในด้านอาหารของครัวเรือน นอกจากนี้ความสัมพันธ์แบบเครือญาติเป็นกลไก ที่สนับสนุน การเข้าถึงอาหารของชุมชน ในส่วนของการใช้ประโยชน์ทุกระบบเกษตรชลประทานชุมชนจะมีโรงสีในการแปรรูปผลผลิต ข้าวสำหรับการบริโภคภายในชุมชนโดยมีผลผลิตข้าวบางส่วนที่ซื้อทั้งจากภายในและภายนอกชุมชนเพื่อ ทดแทนปริมาณผลผลิตข้าวที่ลดลงจากการเปลี่ยนแปลงพื้นที่และรูปแบบการผลิตของระบบเกษตร ชลประทานชุมชน นอกจากนี้กระบวนการผลิตในระบบเกษตรชลประทานชุมชนยังขาดความปลอดภัย เนื่องจากมีการใช้สารเคมีทางการเกษตรเพื่อกำจัดศัตรูพืชและควบคุมวัชพืชเพิ่มมากขึ้นโดยเฉพาะระบบ เกษตรชลประทานชุมชนที่อยู่ตอนปลายของลุ่มน้ำ การประเมินความมั่นคงอาหารของระบบเกษตรชลประทานชุมชนโดยใช้การวิเคราะห์ปัจจัย 3 ด้าน ได้แก่ปัจจัยด้านการผลิต ปัจจัยด้านการเข้าถึงและปัจจัยด้านการใช้ประโยชน์รวม 30 ตัวแปร พบว่า กลุ่มที่มีความมั่นคงอาหารสูง ได้แก่ ฝายห้วยผึ้ง กลุ่มที่มีความมั่นคงอาหารปานกลาง ได้แก่ ฝายท่าคำปา ฝายไร่ลอ ฝายท่าบ่อเย็นและฝายทุ่งเสี้ยว และกลุ่มที่มีความมั่นคงอาหารน้อย ได้แก่ ฝายคำภิโล ภายใต้บริบทการเปลี่ยนแปลงที่ส่งผลกระทบต่อรูปแบบการผลิตและความมั่นคงอาหาร องค์กร ชลประทานชุมชนได้มีการปรับเปลี่ยนทางด้านองค์กรและการบริหารจัดการเพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลง ที่เกิดขึ้นโดยสร้างความเชื่อมโยงกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพื่อระดมทรัพยากรมาใช้ในระบบ ชลประทานและปรับระบบค่าตอบแทนของหัวหน้าและคณะกรรมการชลประทานชุมชนโดยเพิ่ม ค่าตอบแทนในรูปของน้ำหล่อหรือค่าน้ำ ในส่วนของการบริหารจัดการระบบชลประทาน ด้านการจัดหาน้ำ ใช้น้ำจากบ่อน้ำตื้นและการขอน้ำจากระบบชลประทานที่อยู่ตอบบนของลุ่มน้ำ ด้านการจัดสรรน้ำ ยกเลิกระบบ “ต๊าง” “แต” เน้นการจัดสรรน้ำเข้าสู่แปลงนาของเกษตรกรที่รวดเร็วและใช้ขนาดพื้นที่เป็น ตัวกำหนดสิทธิและหน้าที่ของสมาชิก ด้านการบำรุงรักษาระบบชลประทานมีแนวโน้มการใช้เครื่องจักร เพิ่มมากขึ้นแบ่งซอยกิจกรรมให้เสร็จเร็วขึ้นเพื่อลดภาระของเกษตรกรตลอดจนการอนุญาตให้มีการใช้ แรงงานผู้หญิงและแรงงานรับจ้างในกิจกรรมการบำรุงรักษาระบบชลประทานและการใช้สารเคมีกำจัด วัชพืชเพื่อลดภาระในด้านแรงงาน ด้านการระดมทรัพยากร มีการระดมทรัพยากรในรูปของตัวเงินและ จากภายนอกเพิ่มมากขึ้นโดยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นแหล่งทรัพยากรที่สำคัญของระบบ ชลประทาน ด้านการแก้ไขข้อขัดแย้ง ความขัดแย้งระหว่างระบบเกษตรชลประทานชุมชนมีแนวโน้มเพิ่ม มากขึ้นในการจัดสรรน้ำสำหรับการเพาะปลูกในช่วงฤดูแล้งซึ่งทางอำเภอจะเข้ามามีบทบาทในการแก้ไข ข้อขัดแย้งระหว่างระบบเกษตรชลประทานชุมชน สำหรับในเขตลุ่มน้ำแม่วางการจัดตั้งองค์กร ช ชลประทานชุมชนในระดับลุ่มน้ำเป็นกลไกสำคัญในการแก้ปัญหาความขัดแย้งระหว่างระบบเกษตร ชลประทานชุมชน สำหรับการส่งเสริมความมั่นคงอาหารในระบบเกษตรชลประทานชุมชนที่ได้รับผลกระทบจาก บริบทการเปลี่ยนแปลงด้านเศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อมต้องให้ความสำคัญกับการส่งเสริมระบบ เกษตรกรรมยั่งยืน การพัฒนาทรัพยากรน้ำ การส่งเสริมศักยภาพองค์กรชลประทานชุมชน การส่งเสริม ศักยภาพขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและการพัฒนาและอนุรักษ์แหล่งอาหารธรรมชาติเพื่อเป็น safety net ของชุมชนโดยเฉพาะสำหรับครัวเรือนยากจน Currently, the world is facing the food crisis due to the rapid increase in food prices. This challenge brings back the food security issue into the world development agenda, especially in the developing countries. Based on the estimate of the Food and Agriculture Organization (FAO), there were 1.02 billion people worldwide in 2008, who didn’t have access to sufficient food. As a result, the prevalence of food insecurity is increasing. The research project entitled “Community Food Security Assessment in Community-Based Irrigation Farming in Mae Khan and Mae Wang Watersheds of Northern Thailand” is a descriptive research using the participatory action research technique (PAR). The purpose of this research is to assess the food security status in community-based irrigation farming in Northern Thailand under their changing contexts. Six community-based irrigation systems were purposively selected for intensive study. These included Fai Huai Phueng, Fai Thakhumpa, and Fai Khumpilo in Mae Wang watershed and Fai Railor, Fai Thaboryen, and Fai Thungsio in Mae Khan watershed. Samples were drawn from household heads using the community-based irrigation systems totaled 240 household by the simple random sampling method. In addition, key informant were included. In analyzing the food security situation in the community-based irrigation systems, this study applied a food system approach to aid a comprehensive analysis of food security covering production, access, and utilization dimensions. The community food security assessment was carried out using the principal component analysis, PCA. In addition, the GIS was used in analyzing changes in land use in the community-based irrigation systems. Research findings clearly indicate that the changing contexts have produced the impact on cropping pattern and food security with the reduction of rice growing area and production. Moreover, aging of farmers and micro climate change negatively affected the agricultural production and income of farmers. For food security situations, farmers practiced double and triple cropping depending on the availability of irrigation water. The typical cropping pattern was wet-season rice followed by cash crops and dry-season rice. However, the selection of crops to be planted depended on the physical characteristics of the irrigation system and last year’s market price of a certain crop. B For food access dimension, farmers in the study area were able to gain access to food by their own production, buying from community stores, and from natural food sources, especially in Mae Khan watershed where local people preserve their own community forest. Most farmers produced enough rice for household consumption. For poor families, they combined buying food and searching food from the natural food sources to meet their family food needs. In addition, the kinship system also helped local people to gain access to food in the community. For the utilization of food, all community-based irrigation systems had community rice mill in processing rice production for consumption. However, some proportion of rice production consumed in the community was brought due to the rice area reduction. With the adoption of new cropping pattern, the production process was still unsafe due to an increase use of insecticide, particularly in the downstream community-based irrigation systems. In conducting community food security assessment, this study used 30 variables in developing the community food security index. The results showed that Fai Huai Phung had the highest food security, followed by Fai Thakhumpa, Fai Railor, Fai Thaboryen, and Fai Thungsio, and Fai Khumpilo had the lowest food security. Under the impact of changing cropping pattern and increase of food insecurity, the community irrigation organizations modified some organizational aspects and irrigation management mechanisms to cope with environmental, economic, and social threats to food security. With regards to organizational adjustment, the community irrigation organizations made some adjustment by building connection with local government, adjusting water exemption system, and collecting the water fee. The community irrigation organizations also adapted their irrigation management mechanisms accordingly; water acquisition: by using ground water and requesting additional water from the upstream irrigation systems; water allocation: by adjusting the water allocation mechanism to the famer’s field, cancelling the use of the traditional distribution structure or tae or tang; system maintenance: by using the machinery in system maintenance activities, dividing the maintenance activities, and using hired workers and women; resource mobilization: by mobilizing in cash and from outside the irrigation system, particularly from the local government; and conflict management: an increase of intersystem conflicts with district official having more role to mediate such conflicts. In case of Mae Wang watershed, the intersystem organization was founded which serves to lessen the conflicts among irrigation systems. C To promote and safeguard food security in community-based irrigation systems in the face of future uncertain change, this study provides some policy recommendations including the promotion of sustainable agriculture, water resource development, strengthening existing community-based irrigation organizations, strengthening the local administrative organizations and conservation of natural food resources as a safety net for the communities, especially poor families.