โครงการแนวทางการฟื้นฟูคลอง 3 สายและการทดลองเลี้ยงสัตว์น้ำในบ่อกุ้งชุมชนบ้านห้วย หมู่ที่ 4 ตำบลดอนสัก อำเภอดอนสัก จังหวัดสุราษฎร์ธานี สัญญาเลขที่ RDG52S0024 มีนายมาโนช ดิษฐ์เดช เป็นหัวหน้าโครงการ พื้นที่บ้านห้วยสภาพพื้นที่เดิมเป็นพื้นที่ทำนาและพื้นที่ป่าชายเลนมีการทำ มาหากินคนอยู่กับธรรมชาติ เพราะทรัพยากรธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ แต่ต่อมาความอุดมสมบูรณ์ก็เริ่ม หายไปเนื่องจากพื้นที่ทำนาเปลี่ยนจากนาข้าวเป็นนาปาล์ม เปลี่ยนจากผืนป่าชายเลนเป็นนากุ้ง ช่วงแรกมี การลงทุนโดยกลุ่มทุนนอกพื้นที่ ต่อมามีการซื้อขายเปลี่ยนมือจากกลุ่มทุนชาวสมุทรปราการที่อพยพย้าย ถิ่นมาตั้งถิ่นฐาน การซื้อขายในสมัยนั้นมีการทำสัญญาซื้อขายชัดเจน ชาวสมุทรปราการเล่าให้ฟังว่า ช่วงแรกการทำมาหากินได้ผลดีมาก ระยะต่อมาทรัพยากรธรรมชาติเสื่อมโสมคลอง 3 สายมีแก๊สไข่เน่า คันนากุ้งพัง ต้องใช้แรงงานคนในการซ่อมแซม รวมถึงภาครัฐต้องการพื้นที่คืนโดยการปลูกป่าชายเลนใน พื้นที่นากุ้ง ทำให้รัฐกับประชาชนมีความสัมพันธ์กันไม่ดีนัก จากสภาพปัญหาคนในชุมชนจึงรวมตัวกันเป็นกลุ่มเล็กๆ เรียนรู้การแก้ไขปัญหาโดยใช้งานวิจัยเพื่อ ท้องถิ่น จึงพัฒนาโจทย์วิจัยเป็นโครงการศึกษาแนวทางการฟื้นฟูคลอง 3 สายและการทดลองเลี้ยงสัตว์น้ำ ในบ่อกุ้งชุมชนบ้านห้วย หมู่ที่ 4 ตำบลดอนสัก อำเภอดอนสัก จังหวัดสุราษฎร์ธานี มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษารูปแบบการฟื้นฟูลำคลองและอนุรักษ์ป่าชายเลนแบบมีส่วนร่วมของชุมชนบ้าน ห้วย 2) เพื่อศึกษารูปแบบการเลี้ยงสัตว์น้ำในบ่อกุ้งร้างสู่อาชีพที่พอเพียงของชุมชนบ้านห้วย 3) เพื่อ ศึกษารูปแบบการปฏิบัติการและใช้ทักษะการเฝ้าระวังทรัพยากรแบบมีส่วนร่วม กระบวนการทำงาน 1) ประชุมชี้แจงโครงการ จัดเวทีนำเสนอรายละเอียดของโครงการให้คนใน ชุมชน ชุมชนใกล้เคียง หน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้รับทราบเกี่ยวกับโครงการ 2) ประชุมทีมวิจัยประจำเดือน ประชุมทีมเพื่อสรุปความก้าวหน้าของการดำเนินงาน ปัญหาอุปสรรคการดำเนินงานรวมไปถึงการวาง แผนการดำเนินงานและการบริหารการเงินในแต่ละเดือนร่วมกัน 3) ศึกษาบริบทชุมชน ประวัติศาสตร์ ชุมชน โดยทีมวิจัยใช้วิธีการศึกษาข้อมูลจากเอกสารสัมภาษณ์ผู้รู้ สนทนากลุ่มย่อยแต่ละด้านไม่ว่าด้าน กายภาพ ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ด้านสังคมภูมิปัญญา วัฒนธรรม รวมถึงด้าน เศรษฐกิจ หลังจากนั้นจะนำเสนอเพื่อคืนข้อมูลสู่ชุมชนช่วยกันเติมเต็มให้ข้อมูลสมบูรณ์มากขึ้น 4) ฟื้นฟู คลอง 3 สาย วัตถุประสงค์เพื่อคืนสภาพความอุดมสมบูรณ์ให้กับคลอง 3 สาย เพื่อสร้างแหล่ง เพาะพันธุ์และอนุบาลสัตว์น้ำ เพื่อเป็นแหล่งทำมาหากินเสริมรายได้ให้กับคนในชุมชน / ชุมชนใกล้เคียง เพื่อสร้างจิตสำนึกให้คนในชุมชน ชุมชนใกล้เคียงในการอนุรักษ์ฟื้นฟูลำคลอง ทีมวิจัยมีการวางแผน กิจกรรมไว้ คือ สำรวจและจัดเก็บข้อมูลพื้นที่คลอง 3 สาย ปลูกไม้ฟื้นฟูคลอง 3 สาย ปล่อยพันธุ์สัตว์ น้ำสร้างกฎกติกาการอนุรักษ์ฟื้นฟูคลอง 3 สาย เพื่อประชาสัมพันธ์ให้รับรู้โดยทั่วกัน 5) ทดลองเลี้ยงสัตว์ น้ำในบ่อกุ้ง วัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการเลี้ยงสัตว์น้ำในบ่อกุ้งที่ผ่านมา เพื่อศึกษารูปแบบการจัดการและ พัฒนาการเลี้ยงสัตว์น้ำในบ่อกุ้ง และเพิ่มผลผลิตสัตว์น้ำในบ่อกุ้ง โดยทีมวิจัยได้วางแผนกิจกรรมไว้ดังนี้ (1) เวทีถอดบทเรียนเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำที่ผ่านมา (2) สำรวจบ่อกุ้งที่เหมาะสม (3) ปฏิบัติการทดลองเลี้ยง สัตว์น้ำ (4) สรุปผลเป็นระยะๆ ในการประชุมทีมวิจัย 6) เฝ้าระวังคลอง 3 สาย และเขตอนุรักษ์ วัตถุประสงค์เพื่อดูแลและป้องกันการใช้เครื่องมือทำลายล้างผิดกฎหมายในการจับสัตว์น้ำ เพื่อดูแลและ บังคับการทำลายทรัพยากรป่าชายเลน เพื่อควบคุมดูแลการใช้ประโยชน์ทรัพยากรป่าและสัตว์น้ำตาม กฎระเบียบที่ชุมชนกำหนดขึ้น เพื่อสร้างจิตสำนึกในการอนุรักษ์ทรัพยากรป่าชายเลนและสัตว์น้ำให้กับคน ในชุมชนและเยาวชน โดยทีมวิจัยได้วางแผนเฝ้าระวังโดยชุมชน ปฏิบัติการเฝ้าระวังและให้มีการ ประเมินผล สรุปบทเรียนเป็นระยะๆ 7) สรุปข้อมูลและประมวลผลงาน นำเสนอให้สาธารณชนได้เรียนรู้ ร่วมกันแล้วประยุกต์ใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อส่วนรวม ผลการดำเนินงานการเริ่มต้นด้วยกิจกรรมประชุมชี้แจงโครงการให้คนในชุมชน ชุมชนใกล้เคียง หน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้รับรู้ ผู้เข้าร่วมจำนวน 96 คน องค์ประกอบ นายอำเภอดอนสักนายฐานิต พรหม ทอง นายก อบต.ดอนสักและคณะ เกษตรตำบลดอนสัก กำนันตำบลดอนสัก เจ้าอาวาสวัดดอนสัก (สิงขร) ทีมวิจัย คนในชุมชน ชุมชนใกล้เคียง ผู้เข้าร่วมได้เรียนรู้ความเป็นมาและรายละเอียดของ โครงการ หลังจากนั้นทีมวิจัยร่วมกันศึกษาบริบทชุมชนโดยการค้นคว้าข้อมูลจากเอกสาร สัมภาษณ์ สนทนากลุ่มย่อย หลายๆ ครั้งเกี่ยวกับข้อมูลต่างๆ นำมาเรียบเรียงข้อมูล นำข้อมูลคืนสู่ชุมชนให้ชุมชน ช่วยกันเติมเต็มข้อมูล นำข้อมูลไปใช้วางแผนการพัฒนาด้านต่างๆ มีการฟื้นฟูคลอง 3 สาย โดยทีมวิจัย สำรวจพื้นที่คลองบ้านห้วย คลองบางแตน คลองบางตั้งหีบ กำหนดพื้นที่ปลูกต้นไม้ชายคลองปรับภูมิ ทัศน์ ฟื้นฟูทรัพยากรปลูกต้นไม้ ต้นจาก ต้นโกงกาง จำนวน 6,000 ต้น มีการจัดทำเขตอนุรักษ์พันธุ์ปู เปี้ยว 50 ไร่ จัดทำเขตอนุรักษ์พันธุ์ลิงผืนป่าชายเลน เขตอนุรักษ์ทรัพยากรป่าชายเลนคลอง 3 สาย มี การจัดทำกฎกติกาเสนอผ่านเวทีประชาคมหมู่บ้าน มีการปล่อยพันธุ์สัตว์น้ำโดยเฉพาะกุ้งลงสู่คลอง มีการ ฝึกอบรมและจัดทำอีเอ็มบอลบำบัดน้ำเสียคลอง 3 สาย เพื่อแก้ปัญหาแก๊สไข่เน่า ที่สำคัญการปลูกต้นไม้ ไม่ได้ปลูกแล้วผ่านเลยมีการติดตามการเจริญเติบโตเป็นระยะๆ สำหรับการทดลองเลี้ยงสัตว์น้ำแม้ทีมงานมีประสบการณ์การเลี้ยงสัตว์น้ำมากว่า 20 ปี แต่ ความรู้ต่างๆ รู้เฉพาะบุคคลจากกรเลี้ยงจริงซึ่งแต่ละคนมีบทเรียนมีความรู้ที่เหมือนและต่างกันจำเป็นต้องมี เวทีถอดบทเรียนการเพาะเลี้ยงร่วมกัน ร่วมกันสำรวจบ่อทดลองเลี้ยงกุ้ง ปลากะพง ปูดำ(ปูทะเล) ว่าบ่อ ไหนมีความเหมาะสมกับการเลี้ยงสัตว์น้ำชนิดใด มีการทดลองเลี้ยงจดบันทึกข้อมูลการทดลองเลี้ยงเป็น ระยะๆ แต่ก็ประสบปัญหาการทดลองเลี้ยงสัตว์น้ำทั้ง 3 ชนิดไม่ประสบความสำเร็จ กุ้งและปลากะพงตอน ทดลองเลี้ยงประสบปัญหาน้ำใหญ่ ทำให้ไปกับกระแสน้ำเพราะคันนาไม่แข็งแรงพอสูงต่ำในแต่ละจุด ส่วน ปูดำ(ปูทะเล) เป็นโรคท้องสีเหลืองขาวโดยไม่ทราบสาเหตุ ทีมวิจัยพยายามแก้ไขปัญหาโดยการใช้ปูนขาว และได้สอบถามประมงอำเภอพบว่าในช่วงเดือนธันวาคม 2552 – กุมภาพันธ์ 2553 เป็นช่วงน้ำทะเลร้อน และเค็มผิดปกติ นอกจากนี้แล้วทีมวิจัยได้วางแผนการปฏิบัติการเฝ้าระวังและเค็มผิดปกติและการลาดตระเวนมีการ บันทึกการพบเห็นการกระทำผิด มีการตักเตือนเมื่อกระทำผิด รวมไปถึงการวางทุ่นเขตอนุรักษ์คลอง 3 สาย เพื่อป้องกันเครื่องมือทำลายล้างด้วย จากการดำเนินงานที่ผ่านมาสร้างการเปลี่ยนแปลงหลายด้านด้วยกัน คือ 1) ด้านการพัฒนาคน ทีมวิจัยกล้าแสดงออก กล้าพูด กล้าแสดงความคิดเห็น มีทักษะการจดบันทึก มีทักษะการบริหาร งบประมาณ ทักษะการทำงานเป็นทีม รวมถึงทักษะการปฏิบัติการเฝ้าระวัง 2) ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากร คลอง 3 สาย มีเขตอนุรักษ์เกิดขึ้นหลายจุดมีการฟื้นฟูคลองทั้งปลูกต้นไม้ ทำอีเอ็มบอลรักษาสิ่งแวดล้อม เฝ้าระวังอย่างต่อเนื่อง 3) ด้านการใช้ข้อมูลและความรู้ในการแก้ปัญหา ทีมวิจัยเรียนรู้ข้อมูลชุมชนมากขึ้น ทำให้ใช้ข้อมูลในการสื่อสารใช้ความรู้ที่ได้ในการพูดคุยกันมากขึ้น 4) ด้านท่าทีความสัมพันธ์และความ ตั้งใจระหว่างรัฐประชาชน นัดวิชาการองค์กรพัฒนาเอกชน จากเดิมบ้านห้วยถูกมองในภาพลบเพราะมี การบริหารจัดการกองทุนหมู่บ้านมีปัญหา แต่หลังจากมีกระบวนการพัฒนา กระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่น ทำให้เกิดความสัมพันธ์ที่ดีขึ้นแถมยังยกระดับการพัฒนาหมู่บ้านอีกด้วย 5) ด้านความร่วมมือการ ดำเนินงานมีความร่วมมือหลายองค์กร อบต. ค่ายวิภาวดี มอ. ทสจ. รวมไปถึงประชาคมสุราษฎร์ธานีใน โครงการประสานความร่วมมือเพื่อการแก้ไขปัญหาความยากจนและเสริมสร้างสุขภาวะ จ.สุราษฎร์ธานี ที่ ผ่านมากระบวนการวิจัยเป็นเครื่องมือหนึ่งทำให้ชุมชนมีส่วนร่วมกันมากขึ้น คาดว่าในอนาคตการพัฒนา พื้นที่บ้านห้วยเป็นระบบมากขึ้นและสามารถฟื้นฟูและรักษาเรื่องดีๆ ไว้ได้ให้กับลูกหลานบ้านห้วยต่อไป -