โครงการวิจัยเรื่อง “ศึกษาและปฏิบัติการจัดการระบบการศึกษาโดยครอบครัว (Home School) ร่วมกับอาสาสมัครผู้ปกครองนักเรียนระดับประถมศึกษาในพื้นที่อำเภอยี่งอ จังหวัด นราธิวาส” มีวัตถุประสงค์การวิจัย ดังนี้ 1) เพื่อศึกษาความรู้ความเข้าใจในการจัดการศึกษา โดยครอบครัว (Home School) ของผู้ปกครองในพื้นที่ที่โรงเรียนได้รับผลกระทบกับสถานการณ์ ความไม่สงบ 2) เพื่อศึกษาปัจจัยที่ทำให้ผู้ปกครองในพื้นที่ที่โรงเรียนได้รับผลกระทบจากสถานการณ์ ความไม่สงบไม่ให้ความสนใจในการจัดการศึกษาโดยครอบครัว (Home School) และ 3) เพื่อศึกษา รูปแบบที่เหมาะสมในการจัดระบบการศึกษาโดยครอบครัว (Home School) ของผู้ปกครองในพื้นที่ ที่โรงเรียนได้รับผลกระทบกับสถานการณ์ความไม่สงบ กระบวนการวิจัย สืบค้นข้อมูลวิเคราะห์กลุ่มเป้าหมายที่สามารถจัดการศึกษาแบบบ้านเรียน จัดเวทีแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับครอบครัวที่มีประสบการณ์ในการจัดการศึกษาโดยครอบครัว จัดกิจกรรมทัศนศึกษาการจัดสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการจัดการศึกษาโดยครอบครัว การนำรูปแบบ การจัดการเรียนการสอนโดยครอบครัวมาปรับใช้ ผลการวิจัย พบว่า ในพื้นที่อำเภอยี่งอ จังหวัดนราธิวาส เคยมีการจัดการศึกษาโดยครอบครัว ซึ่งดำเนินการโดยศูนย์การเรียนรู้การศึกษาทางเลือกที่โรงเรียนอิสลามบูรณะโต๊ะนอ อำเภอเมือง จังหวัดนราธิวาส ที่นำโดยนายแพทย์แวมาหาดี แวดาโอ๊ะ และได้หยุดดำเนินการไป กลุ่มครอบครัวที่ ได้ร่วมจัดการศึกษาดังกล่าว กระจายอยู่ในหลายอำเภอของจังหวัดนราธิวาส ทัศนคติที่มีต่อการศึกษา ทางเลือกหรือการจัดการศึกษาโดยครอบครัว พบว่า ครอบครัวที่มีการศึกษาระดับปริญญาตรี ส่วนใหญ่รู้จักการจัดการศึกษาโดยครอบครัว (Home School) แต่ไม่รู้ในรายละเอียดว่าป็นอย่างไร และมีเพียงส่วนน้อยเท่านั้นที่สนใจต้องการศึกษาหาความรู้เกี่ยวกับ Home School เนื่องจากเชื่อว่า การจัดการเรียนการสอนเป็นหน้าที่ของโรงเรียน ประกอบกับผู้ปกครองไม่มีเวลาที่จะจัดการศึกษา ให้กับบุตร ศูนย์บ้านเรียน A.R บ้านเชิงเขา ตำบลย่านซื่อ อำเภอควนโดน จังหวัดสตูล โดยครอบครัว ของคุณอำหรน หลังนุ้ย ให้ความสำคัญกับหลักการศาสนาอิสลามในการจัดการเรียนการสอน ตั้งแต่ การเรียนพระมหาคัมภีร์อัล-กุรอ่าน การศึกษาภาษาอาหรับ โดยจัดหาครูเจ้าของภาษามาให้ การศึกษาแก่บุตร การดำเนินวิถีชีวิตในกรอบของวัฒนธรรมอิสลามในชีวิตประจำวันอย่างเข้มงวด รวมทั้งการคัดกรองในรายละเอียดการสอนหนังสือให้กับผู้เรียน กล่าวคือ เมื่อนำหนังสือเรียนใดมาใช้ ในการเรียนการสอนให้กับบุตร คุณอำหรน จะพิจารณาเนื้อหาของตำราหรือหนังสือต่างๆ โดย ละเอียด หากมีส่วนหนึ่งส่วนใดที่มีเนื้อหาที่ขัดแย้งกับหลักความเชื่อ หรือหลักอากีดะห์ของศาสนา อิสลาม คุณอำหรนจะทำการปรับเปลี่ยนเนื้อหาให้สอดคล้องกับหลักการของศาสนาอิสลาม โดยไม่ทำ ให้เกิดความสับสนหรือความขัดแย้งของเนื้อหาตามตำรา การเรียนรู้ในการจัดการศึกษาโดยครอบครัวของครอบครัวในพื้นที่จังหวัดนราธิวาส พบว่า ครอบครัวคุณอัตรีย๊ะ เจ๊ะยิ สนใจการจัดการเรียนการสอนโดยครอบครัว ด้วยการนำหลักการศาสนา อิสลามมาปรับใช้อย่างกลมกลืน ครอบครัวคุณนูรีดา ดอเลาะ ตระหนักว่า “ความเครียด” เป็นปัจจัย เชิงลบที่มีต่อผลการเรียนอารมณ์และพฤติกรรมของบุตรซึ่งอยู่ในวัยที่กำลังเติบโต ต้องการแสดงออก อย่างที่ตนเองชอบ โดยเฉพาะการเล่นกีฬาที่บุตรชายชื่นชอบมาก เมื่อถูกบังคับให้เรียนหนังสือ ในช่วงเวลาที่ต้องเล่นกีฬากับเพื่อนๆ จึงส่งผลต่ออารมณ์ความรู้สึกและการรับรู้ครอบครัวนายแพทย์ อัฮหมัดมูซูลัม เปาะจิ ผู้หนึ่งที่ริเริ่มจัดการการศึกษาทางเลือกในพื้นที่จังหวัดนราธิวาส โดยจัดตั้ง สถาบันการศึกษาดารุลนาอีมขึ้นที่บ้านจะแนะ อำเภอจะแนะ จังหวัดนราธิวาส เป็นสถาบันการศึกษา ระดับก่อนวัยเรียนและระดับขั้นพื้นฐานที่มีการคิดค้นหลักสูตรการจัดการเรียนการสอนที่บูรณาการ ศาสนาอิสลามกับหลักสูตรการเรียนการสอนของรัฐ นักเรียนต้องเรียนภาษาไทยพร้อมๆ กับการเรียน ภาษาอาหรับและภาษามลายูพบว่าเนื้อหาและปรัชญาของการจัดการศึกษาเหมือนกับศูนย์บ้านเรียน A.R ของคุณอำหรน นั่นคือ การให้ความสำคัญกับครอบครัว ผู้ปกครอง ให้มีส่วน ในการจัดการศึกษา จัดการเรียนการสอนที่สอดคล้องกับบริบทสังคม วิถีชีวิตของผู้เรียนและผู้ปกครอง ให้ความสำคัญกับ การเรียนรู้ศาสนาอิสลาม ครอบครัวคุณรุสนียา อาแว ให้ความสำคัญกับการแสดงความรัก ในครอบครัว และการยึดมั่นในคำสอนของศาสนาอิสลามอย่างเข้มงวด การกอดลูกอย่างสม่ำเสมอ สร้างความคุ้นเคยกับพ่อแม่ให้ลูกมีส่วนร่วมมีโอกาสแสดงทัศนะในกิจกรรมต่างๆ ครอบครัวคุณสุนิสา ซูมา เห็นความสำคัญของตัวเองที่เป็นมารดาในการจัดการเรียนการสอนของลูก เข้าใจได้ว่าการจัด การเรียนการสอนนั้นไม่จำเป็นต้องมีรูปแบบใดรูปแบบหนึ่งเป็นการเฉพาะ ในช่วงเวลาและ สถานการณ์ที่ผู้เรียนพร้อมที่จะเรียน นับเป็นเวลาที่เหมาะสมที่สุดสำหรับการสอน ครอบครัว คุณมาหะมะ ดือราขาเดร์เห็นความสำคัญกับการตรวจสอบสื่อการเรียนการสอนที่อาจจะไม่สอดคล้อง กับแนวทางการดำเนินชีวิตตามแนวทางของศาสนาอิสลาม ซึ่งอาจจะทำให้ผู้เรียนเกิดความสับสนได้ จำเป็นที่ผู้ปกครองต้องกรองและขัดเกลาเนื้อหาในบางส่วน เพื่อให้สอดคล้องกับจริยธรรมที่ครอบครัว ผู้สอนยึดถืออยู่ ครอบครัวคุณสะรอนี ดือเระ เห็นว่า “การเรียนอย่างมีความสุข สำคัญกว่า การเรียนเก่ง” การเรียนรู้ของเด็กควรเริ่มจากการฟัง คิด พูด อ่าน และเขียน หรือยืดหยุ่นตาม ความเหมาะสมของเด็กแต่ละคน ปัจจัยที่ทำให้เกิดการจัดการศึกษาโดยครอบครัวในสังคมจังหวัดชายแดนภาคใต้ พบว่า เมื่อระบบโรงเรียนประสบปัญหา ได้รับผลกระทบจากสถานการณ์ความไม่สงบที่เกิดขึ้น และส่งผลต่อ การจัดการเรียนการสอนของโรงเรียน ต่อผลการเรียนของเด็กนักเรียน แนวทางการจัดการเรียน การสอนโดยครอบครัวจึงเป็นที่สนใจของครอบครัวเป้าหมายเป็นอย่างมาก อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีครอบครัวที่อาสาจัดการเรียนการสอนโดยครอบครัว ที่นำบุตรออกจาก ระบบโรงเรียนและจัดสอนเองที่บ้าน กระนั้นก็ตาม ผลจากการนำเสนอแนวทางการจัดการเรียน การ สอนโดยครอบครัว ทำให้หลายครอบครัวนำแนวคิดนี้ไปปรับใช้อย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การนำหลักการศาสนาอิสลามเข้าสู่การจัดการเรียนการสอนของบุตรตามความเหมาะสมกับวัยและ เหมาะสมกับบริบทการเรียนอันเป็นความต้องการของทุกครอบครัว ข้อค้นพบจากการศึกษาวิจัย อาจจะไม่ได้เป็นการสร้างกระบวนทัศน์ใหม่ของการแก้ปัญหา การศึกษาระดับขั้นพื้นฐานที่ได้รับผลกระทบจากการสถานการณ์ความไม่สงบที่เกิดขึ้นในพื้นที่จังหวัด ชายแดนภาคใต้ แต่อย่างน้อยที่สุด ก็ได้เกิดความตระหนักในสิทธิและหน้าที่การจัดการศึกษา แก่ครอบครัวเป้าหมาย แม้ว่าการจัดการการศึกษาโดยครอบครัว หรือการจัดการศึกษาทางเลือกในรูปแบบต่างๆ เริ่มเป็นที่สนใจและกำเนิดเกิดขึ้นในสังคมไทยมาแล้ว แต่จะเห็นได้ว่าการเกิดขึ้นนั้น ขึ้นอยู่กับบริบท เฉพาะบุคคล เฉพาะครอบครัว หรือเฉพาะกลุ่ม ซึ่งมีเป้าหมายปลายทางที่แตกต่างกัน เช่นเดียวกับ การศึกษาวิจัยครั้งนี้อันมีเป้าหมายการแสวงหาแนวทางการจัดการศึกษาโดยครอบครัวที่สอดคล้อง กับบริบทสังคมมุสลิมในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ในสถานการณ์ และความเป็นจริงที่เป็นอยู่ ณ ปัจจุบัน -