รายงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นฉบับนี้มีเนื้อหาเป็นศึกษา “ทางเลือกการทำเกษตรที่นำไปสู่การ ลด ละ เลิกการใช้สารเคมีของชุมชนบ้านยางตะพาย ตำบลนาบัว อำเภอวชิรบารมี จังหวัดพิจิตร” ทำการศึกษาทดลองและเก็บข้อมูลระหว่างเดือนสิงหาคม พ.ศ.2547 ถึง เดือนพฤศจิกายน พ.ศ.2548 เป็นโครงการที่เสนอโดยชุมชนบ้านยางตะพาย ที่ทำนาเป็นอาชีพหลัก แต่พบว่ามีการใช้ สารเคมีทางการเกษตรเพิ่มมากขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งก่อให้เกิดผลกระทบตามมาหลายด้านจากเรื่องที่ใกล้ตัว มากที่สุดคือ ต่อสุขภาพ ต่อต้นทุนการผลิต และส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศน์หรือสิ่งแวดล้อมอื่น ๆ ชุมชนจึงร่วมกันคิดค้นหาทางเลือกและเทคนิควิธีการที่จะสามารถทดแทนสารเคมีทางการ เกษตร ให้ชาวบ้านในชุมชนหันมา ลด ละ เลิกการใช้สารเคมีในการทำนา โดยกำหนดให้มี กระบวนการคิดค้นหาแนวทางรูปแบบหรือองค์ความรู้ที่เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นในการแก้ปัญหา ให้ผู้มี ส่วนเกี่ยวข้องเกิดจิตสำนึกและตระหนักในพิษภัยของสารเคมี ตลอดจนให้ความสำคัญต่อการพัฒนา คุณภาพการผลิตด้วยวิธีการและเทคนิคการใช้สารชีวภาพ เพื่อทดแทนการใช้สารเคมีทางการเกษตร ในปัจจุบัน การวิจัยนี้ประยุกต์ใช้กระบวนการวิจัยแบบมีส่วนร่วม ( Participatory Action Research) เริ่ม จากขั้นเตรียมการวิจัย คือ พิจารณาค้นหาประเด็นในการวิจัย หาผู้สนใจร่วมเพื่อร่วมทีมวิจัย ขั้น ต่อมาคือ ขั้นลงมือทำ ดำเนินการวิจัย เริ่มจาก จัดเวทีเตรียมทีม อบรมทักษะการเกษตรและเก็บ ตัวอย่างดิน วิเคราะห์ปัญหาการใช้สารเคมี และสถานการณ์การทำนา รวมถึงการสร้างความเข้าใจ ชี้แจงกระบวนการร่วมกัน ระหว่างทีมงานวิจัยและผู้เข้าร่วม ลงมือทดลองในแปลงสาธิต จัดเวที แลกเปลี่ยน ตลอดจนติดตามและวิเคราะห์ผลในแปลงสาธิต รวมทั้งตรวจสอบข้อมูลโดยชาวบ้าน ทั้งนี้ได้ทีการติดตามบันทึกกระบวนการทุกขั้นตอน โดยทีมวิจัย ตลอดระยะเวลาการทำวิจัย ผลการดำเนินงาน ทั้งหมดนั้นพบว่า ยังมีข้อบกพร่องหลายส่วนไม่ว่าจะเป็นการรวบรวม ข้อมูลเชิงปริมาณ (ต้นทุนการผลิต) ที่ไม่ค่อยเป็นจริง ทำให้ทีมงานวิจัยนำข้อมูลมาทบทวนแล้วเก็บ ใหม่ โดยตรวจสอบกับข้อมูล ที่ถูกรวบรวมไว้เป็นเอกสาร จากการรวบรวมของ องค์การบริหารส่วน ตำบลบึงบัว และ จากการตรวจสอบจากชาวบ้านในเวทีกลุ่มย่อย การนำเสนอข้อมูลต่อชุมชนในวง กว้างเพื่อให้เกิดความตระหนักในปัญหา ยังไม่ค่อยได้ผลนัก การวิเคราะห์เชื่อมโยงข้อมูลเพื่อ ออกแบบกิจกรรมแก้ปัญหาการมีส่วนร่วมทำกันถึง 2 ครั้ง กิจกรรมที่ทำยังเป็นแบบงานพัฒนาอยู่ และยังไม่สามารถหาวิธีการที่อ้างอิงข้อมูลได้ทั้งหมด อย่างไรก็ตาม การดำเนินงานทั้งหมดสามารถบรรลุวัตถุประสงค์ของโครงการแต่ยังไม่มี แนวโน้มว่าจะบรรลุเป้าหมายใหญ่ของการปรับเปลี่ยนการผลิตสู่การเลิกใช้สารเคมีทั้งระบบการผลิต ทีมวิจัยได้สรุปทางเลือกที่เหมาะสมในการผลิตที่มีคุณภาพของบ้านยางตะพายไว้ดังนี้ (1) ต้องทำความเข้าใจกับครอบครัว ชุมชน ทบทวนพฤติกรรมตนเอง ทำแผนชีวิต หรือแผน ครอบครัว ทำบัญชีรายรับรายจ่าย จดบันทึกต้นทุนการผลิตอย่างสม่ำเสมอ (2) ปรับแนวคิดการทำการเกษตรเพื่อความพอเพียงพึ่งพาปัจจัยการผลิตที่มีอยู่ในชุมชนเป็น หลัก (3) ลดต้นทุนที่ไม่จำเป็นลงบางส่วน (4) หาแนวทางในการพัฒนาพันธุ์โดยการคัดเลือกพันธุ์ที่ดีและควรจะมีการแลกเปลี่ยนพันธุ์ (5) พื้นที่ปลูกต้องมีการพักหรือใช้ปุ๋ยพืชสดหรือปุ๋ยหมักปุ๋ยคอกบำรุงดิน (6) การรวมกลุ่มกัน กำหนดข้อตกลงร่วมกัน ช่วยเหลือกันในการจำหน่ายผลผลิต เพิ่ม อำนาจการต่อรองราคากับพ่อค้า ทั้งนี้ปัญหาเกี่ยวกับการใช้สารเคมีในชุมชนนั้น หากจะแก้ไขสถานการณ์ให้ดีกว่านี้ ควรแก้ไข ที่ตัวของเกษตรกรเป็นอันดับแรก ทั้งแนวความคิดและแนวการปฏิบัติ มุ่งเน้นกระบวนการมีส่วนร่วม โดยเฉพาะการรวมกลุ่มกันในหมู่บ้าน เพื่อหาแนวทางและหากิจกรรมที่ก่อให้เกิดการพูดคุยหรือ แลกเปลี่ยนกัน ซึ่งจะส่งผลทำให้เกิดความสามารถในการพึ่งตนเองของชุมชน ทั้งนี้เพื่อจะนำไปสู่ ความเป็นชุมชนเข้มแข็งต่อไป -