โครงการวิจัย แนวทางการบริหารจัดการน้ำชลประทานเพื่อการเกษตรแบบมีส่วนร่วมของกลุ่มผู้ใช้น้ำอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่ ตำบลกกตูม อำเภอดงหลวง จังหวัดมุกดาหาร โดยนายศรีธนนชัยแย้มไสย เป็นหัวหน้าโครงการ พื้นที่ดำเนินการคืออ่างเก็บน้ำห้วยไผ่และชุมชนบ้านแก่งนาง ตำบลกกตูม อำเภอดงหลวง จังหวัดมุกดาหาร ซึ่งเป็นกลุ่มชนขนาดใหญ่ที่มีการอพยพมาจากหลายชนเผ่า ในอดีตพื้นที่ศึกษาเป็นพื้นที่ป่าซึ่งมีความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่าและเป็นแหล่งทำมาหากินของชาวบ้าน โดยมีลำห้วยป่าไผ่เป็นแหล่งน้ำที่สำคัญ ปัจจุบันชุมชนบ้านแก่งนางแบ่งเขตการปกครองออกเป็น 4 หมู่บ้าน คือ หมู่ 7 มีประชากรจำนวน 795 คน หมู่ 11 มีจำนวนประชากร483 คน หมู่ 13 มีจำนวนประชากร 861 หมู่ 15 มีจำนวนประชากร 663 คน รวมประชากรทั้งหมดจำนวน 2,802 คน ประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมเป็นหลัก แต่ลักษณะพื้นที่นั้นเป็นที่ราบสูงขาดแคลนน้ำใช้ในการเกษตรและการอุปโภคบริโภคเป็นอย่างมาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯจึงได้พระราชทานพระราชดำริให้กรมชลประทานก่อสร้างอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่ เพื่อช่วยเหลือราษฎรในเขตโครงการและผันน้ำจากอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่ไปช่วยเหลือฝั่งลำพะยังตอนบน อำเภอเขาวง จังหวัดกาฬสินธุ์ ให้มีน้ำไว้ทำการเกษตรและอุปโภคบริโภค หลังจากได้มีการก่อสร้างอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่และท่อส่งน้ำเข้านาเพื่อกระจายน้ำให้กับเกษตรกรในเขตพื้นที่ชลประทานแล้ว เกษตรกรส่วนใหญ่มีการปลูกพืชเศรษฐกิจเชิงเดี่ยวที่มีการใช้สารเคมีเป็นจำนวนมาก อ่างเก็บน้ำห้วยไผ่อยู่ในพื้นที่โครงการอันเนื่องมากจากพระราชดำริ จึงได้รับการส่งเสริมการประกอบอาชีพทางด้านเกษตรกรรม จากหน่วยงานราชการต่างๆเพื่อสร้างรายได้ให้กับเกษตรกรให้มีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น ส่งผลให้มีพื้นที่ทำการเกษตรเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จาก 1,600 ไร่ เป็น 2,118 ไร่ ในปัจจุบัน โดยแบ่งเป็นสวนปาล์มและยางพารา 774 ไร่ เป็นพื้นที่นา 500 ไร่ อ้อยและมันสำปะหลัง 184 ไร่ ไม้ผล 180 ไร่ บ่อปลาและอื่นๆ 480 ไร่ ปัญหาที่พบของกลุ่มผู้ใช้น้ำต่อการบริหารจัดการน้ำที่ผ่านมาพบว่า มีการจัดตั้งคณะกรรมการบริหารจัดการน้ำและมีการตั้งกฎระเบียบในการใช้น้ำ แต่ยังขาดการบริหารจัดการอย่างจริงจัง ขาดการมีส่วนร่วมของผู้ใช้น้ำ และขาดการนำกฎระเบียบมาปฏิบัติอย่างเคร่งครัดจึงมักเกิดปัญหาการแย่งชิงน้ำอยู่บ่อยครั้ง ในการแก้ไขปัญหาต่างๆจะมีเพียงการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าเท่านั้น อีกทั้งที่ผ่านมาลักษณะของการเข้ามาช่วยเหลือของภาครัฐเป็นการปลูกฝังให้ชาวบ้านเป็นฝ่ายที่ต้องได้มากกว่าการช่วยเหลือตัวเอง จากสภาพปัญหาที่เกิดขึ้นจึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่สมาชิกกลุ่มผู้ใช้น้ำอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่จะต้องมาพูดคุยเพื่อหาแนวทางในการบริหารจัดการน้ำร่วมกัน การนำกระบวนการใหม่ๆเพื่อเป็นการสร้างการเรียนรู้ของชุมชนโดยงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น ที่เน้นการมีส่วนร่วมในการทำงานทุกขั้นตอนต่อการแก้ไขปัญหา โดยเฉพาะข้อมูลที่ได้จากการศึกษาวิจัยจะเป็นส่วนสำคัญต่อการนำไปวางแผนเพื่อนำไปสู่การปฏิบัติร่วมกันในการแก้ไขปัญหา ซึ่งการทำงานวิจัยที่ต้องใช้การคิด วางแผน สะท้อนปัญหาและรู้ข้อมูล รวมถึงการทดลองลงมือทำร่วมกัน จะเป็นแนวทางหนึ่งที่ทำให้ชุมชนสามารถแก้ไขปัญหาที่มีอยู่ได้สำเร็จ ดังนั้นการศึกษาข้อมูลในเบื้องต้นจึงใช้วิธีการเก็บข้อมูลบริบทชุมชนและการบริหารจัดการน้ำตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน โดยใช้เครื่องมือในการเก็บข้อมูล 4 เรื่องคือ เหตุการณ์ในอดีต ช่วงของการเปลี่ยนแปลง คำบอกเล่าจากผู้รู้ แล้วนำข้อมูลที่ได้มาสรุปผลดีและผลเสีย วิถีชีวิตความสัมพันธ์และคุณค่า ประเด็นการศึกษาประวัติศาสตร์การเปลี่ยนแปลงของบ้านแก่งนางตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันเป็นการศึกษา เรื่องมิติประวัติศาสตร์ มิติความทรงจำ มิติเวลา และการสืบค้นข้อมูลจากอินเตอร์เน็ต ส่วนการศึกษาสถานการณ์สภาพปัญหาและเหตุปัจจัยที่ก่อให้เกิดปัญหาในการบริหารจัดการน้ำชลประทานของกลุ่มผู้ใช้น้ำอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่โดยใช้เครื่องมือในการเก็บข้อมูล 5 เรื่องคือ ปรากฏการณ์ การจัดการหรือพฤติกรรม ระบบโครงสร้าง ปัญหาและเหตุปัจจัย ผลดีและผลเสีย นอกจากนี้ยังมีการศึกษาจากแผนที่ศักยภาพของชุมชน แผนที่จำลองอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่ กราฟแสดงปริมาณและระดับน้ำอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่ตั้งแต่ปี 2551–2554 แผนที่ระบบท่อส่งน้ำแผนที่การเกษตรและข้อมูลการเปรียบเทียบการปลูกพืชตั้งแต่ปี2551–2553 จากการศึกษานี้ได้เกิดองค์ความรู้เกี่ยวกับบริบทประวัติศาสตร์ชุมชน การบริหารจัดการน้ำตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน และสถานการณ์สภาพปัญหาและเหตุปัจจัยที่ก่อให้เกิดปัญหาในการบริหารจัดการน้ำชลประทานของกลุ่มผู้ใช้น้ำอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่ นำไปสู่การสังเคราะห์ข้อมูลซึ่งได้ แนวทางการพึ่งตนเอง คือการประหยัด ลดค่าใช้จ่าย ปลูกอยู่ปลูกกินในระบบอินทรีย์ โดยยึดหลักเศรษฐกิจพอเพียงการใช้เศษวัชพืชคลุมดิน รวมทั้งการแปรรูปผลผลิตเพื่อเพิ่มมูลค่า และแนวทางการบริหารจัดการน้ำอ่างเก็บน้ำห้วยไผ่ ในกรณีที่ทำนบดินร้าวให้นำทรายมาซ่อมแซมเบื้องต้นและแจ้งเจ้าหน้าที่ชลประทานมีการวางแผนงานหาแนวทางออกร่วมกันมี สร้างกฎกติกากติกาห้ามเกษตรกรเปิดท่อระบายตะกอนการจัดรอบเวรการรับน้ำจากท่อส่งน้ำที่ 1-20 และท่อส่งน้ำที่ 21-29 โดยวันเว้นวัน นอกจากนี้คือการปลูกพืชให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ และมีการใช้น้ำในปริมาณน้อย รวมทั้งมีการจัดเวทีประชาคมเรื่องประปาหมู่บ้าน จากทั้ง 2 แนวทางนี้จะนำไปสู่การพัฒนางานวิจัยระยะที่ 2