พื้นที่สาธารณะบริเวณเขตห้ามล่าสัตว์ป่าทะเลน้อยมีความสำคัญทั้งในฐานะที่เป็นเขตห้ามล่าสัตว์ป่าที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูง เป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของประเทศ และเป็นพื้นที่แรมซาร์ไซท์ (Ramsar site) แห่งแรกของประเทศไทย อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันมีการบุกรุกถือครองพื้นที่ดังกล่าวและบริเวณใกล้เคียงทั้งจากราษฎรและนายทุน ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสภาพพื้นที่และผลกระทบทั้งทางด้านนิเวศสิ่งแวดล้อมและเศรษฐกิจ สังคมของชุมชน อีกทั้งเกิดความขัดแย้งในการจัดการพื้นที่ระหว่างรัฐกับชุมชนและระหว่างชุมชนด้วยกันเอง โครงการศึกษาวิจัยเรื่อง แนวทางการแก้ปัญหาการบุกรุกพื้นที่สาธารณะบริเวณเขตห้ามล่าสัตว์ป่าทะเลน้อยนี้ มีวัตถุประสงค์ในการศึกษาสภาพปัญหา สาเหตุ ผลกระทบ จากการบุกรุกถือครองพื้นที่ นำไปสู่การเสนอแนวทางแก้ปัญหาที่เหมาะสมได้รับการยอมรับจากสาธารณะหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและจากประชาชนผู้ได้รับผลกระทบ โดยในภาพรวมคณะผู้วิจัยใช้วิธีการวิจัยทั้งเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ โดยการวิเคราะห์จากค่าทางสถิติ ซึ่งส่วนใหญ่มาจากข้อมูลจากการใช้แบบสอบถามจากประชาชนในพื้นที่ศึกษา และใช้ข้อมูลเชิงคุณภาพมาอธิบาย เป็นการศึกษาวิจัยที่ผู้เกี่ยวข้องทั้งภาครัฐ ชุมชนและภาควิชาการมีส่วนร่วมด้วย จากการศึกษาพบว่าปัจจัยที่ทำให้การแก้ปัญหาการบุกรุกถือครองพื้นที่ในเขตห้ามล่าสัตว์ป่าทะเลน้อยยังไม่บรรลุผลเท่าที่ควร เนื่องจากความทับซ้อนและขาดการประสานงานที่ดีของหน่วยงานที่รับผิดชอบซึ่งมีหลายหน่วยงาน การที่ไม่สามารถแก้ปัญหาต้นตออันได้แก่การพิสูจน์สิทธิและการจัดทำแนวเขตได้อย่างทันท่วงที ทำให้เกิดแรงจูงใจในการบุกรุกเข้าไปถือครองพื้นที่เพิ่มเติมอย่างต่อเนื่อง การที่ประชาชนไม่ศรัทธาเจ้าหน้าที่รัฐและการบังคับใช้กฎหมายเท่าที่ควร และประการสำคัญคือการขาดการมีส่วนร่วมของประชาชนและชุมชนในการแก้ปัญหา ผู้วิจัยได้เสนอแนวทางการแก้ปัญหาการบุกรุกพื้นที่และปัญหาความขัดแย้งจากการจัดการทรัพยากรในบริเวณเขตห้ามล่าสัตว์ป่าทะเลน้อย โดยเบื้องต้นจำต้องปรับทัศนคติที่ว่ารัฐแต่ผู้เดียวมีอำนาจจัดการที่ดินรวมทั้งทรัพยากรธรรมชาติประเภทอื่นๆ ผ่านนโยบายและกฎหมาย มาเป็นทัศนคติที่ว่าทรัพยากรธรรมชาติทั้งดิน น้ำ ป่าไม้ แร่ธาตุ ประมงและอื่นๆ เป็นทรัพย์สินส่วนรวมที่รัฐ ชุมชน และปัจเจกบุคคลสามารถจัดการร่วมกันได้อย่างสมดุลและยั่งยืน โดยมีแนวทางในการแก้ปัญหา 4 แนวทาง ได้แก่ (1) แนวทางทั่วไปที่ใช้แก้ปัญหาการบุกรุกที่ดินของรัฐทั่วประเทศ เช่น การพิสูจน์สิทธิ์เพื่อจัดทำแนวเขตที่ชัดเจนระหว่างพื้นที่ที่รัฐมีหน้าที่จัดการดูแล กับพื้นที่ของประชาชน (2) แนวทางแก้ปัญหาเฉพาะพื้นที่ โดยกำหนดให้มีการแก้ไขปัญหาในพื้นที่ที่ทำการศึกษาเป็นกรณีเฉพาะเร่งด่วน โดยนำเอาเงื่อนไขของพื้นที่ เช่น การเป็นพื้นที่แรมซาร์ไซค์ มาเร่งรัดการแก้ปัญหา (3) แนวทางเสริม เป็นการนำระบบการควบคุมตรวจสอบโดยกลไกและองค์กรของรัฐที่เกี่ยวข้องมาเสริมการแก้ปัญหา เช่น กรณีผู้มีอิทธิพลหรือกลุ่มนายทุนเป็นผู้บุกรุก หรือปลอมแปลงเอกสารสิทธิ์ใช้กลไกของกรมสอบสวนคดีพิเศษ (ดีเอสไอ) กรณีที่เจ้าหน้าที่ปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบหรือประชาชนไม่ได้รับความเป็นธรรม ถูกละเมิดสิทธิในที่ดินและสิทธิขั้นพื้นฐานอื่นๆ ใช้กลไกผู้ตรวจการแผ่นดิน หรือคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ แล้วแต่กรณี ทั้งนี้ มีการวินิจฉัยชี้ขาดชั้นสุดท้ายโดยศาลที่เกี่ยวข้องตามประเภทของคดี และ (4) แนวทางสิทธิชุมชนในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติฯ เป็นการให้น้ำหนักกับชุมชนและประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม ใช้ระบบกรรมสิทธิ์ร่วมกันระหว่างรัฐและชุมชนเพื่อจัดการทรัพยากรฯในฐานะทรัพย์สินส่วนรวม มีกติกาหรือกฎเกณฑ์ที่ได้รับการยอมรับทั้งจากสาธารณะชุมชนและรัฐ ทั้งนี้ ต้องมีการบูรณาการการแก้ปัญหาทั้ง 4 แนวทางข้างต้นร่วมกันระหว่างภาครัฐ ชุมชนและประชาชนผู้มีส่วนได้เสีย โดยต้องใช้ทั้งนโยบาย กฎหมาย ประกอบกับการใช้แนวทางสิทธิชุมชนในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติฯ ร่วมกับกลไกการควบคุมตรวจสอบโดยองค์กรรัฐที่เกี่ยวข้องอย่างเป็นระบบเพื่อการแก้ปัญหาอย่างสมดุลและยั่งยืน