การศึกษาการปรับตัวของการผลิตและชาวนาในพื้นที่น้าท่วมซ้าซากระดับสูง ภาคเหนือตอนล่างของประเทศไทยมีวัตถุประสงค์เพื่อทาความเข้าใจบริบทในการผลิตข้าว สถานการณ์น้าท่วมซ้าซาก การปรับตัว ต้นทุน ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการปรับตัว ตลอดจนแนวทางที่จะส่งเสริมช่วยเหลือการปรับตัวของชาวนาที่ทาการผลิตในพื้นที่น้าท่วมซ้าซากระดับสูง ผลการศึกษาสรุปได้ว่า การผลิตข้าวของชาวนาในพื้นที่น้าท่วมซ้าซากระดับสูง ภาคเหนือตอนล่างนั้น ส่วนใหญ่เป็นการผลิตในเชิงการค้า เนื่องจากเน้นการผลิตเพื่อจาหน่ายเป็นหลัก เป็นการผลิตในพื้นที่ขนาดใหญ่ และมีสัดส่วนในการใช้แรงงานนอกครัวเรือนมากกว่าสมาชิกในครัวเรือน แต่เนื่องจากพื้นที่ดังกล่าวอยู่ในพื้นที่ที่มีน้าท่วมเป็นประจาทุกปี ส่งผลให้ชาวนาต้องทาการปรับตัวให้สอดคล้องกับสภาวการณ์ดังกล่าว โดยชาวนามีการปรับตัวด้วยการเปลี่ยนแบบแผนการเพาะปลูกจากที่เน้นนาปีมาเป็นการเน้นนาปรังเป็นหลัก โดยเฉพาะการทานาหลังน้าลดในช่วงเดือนพฤศจิกายนเป็นต้นไป หลังจากนั้นจะทาการปรับตัวด้วยการเลื่อนเวลาการทานาครั้งที่สองมาในเดือนมีนาคมและเมษายนหลังเก็บเกี่ยวผลผลิตในครั้งที่หนึ่งเสร็จ เพื่อที่จะทาให้สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ก่อนที่น้าจะท่วมในช่วงปลายเดือนสิงหาคม นอกจากนี้ชาวนาบางกลุ่มยังปรับตัวด้วยการใช้ข้าวอายุสั้นสาหรับการเพาะปลูกครั้งที่สอง อย่างไรก็ตามการทานาในครั้งนี้มักประสบกับปัญหาการขาดแคลนน้าและจะนาไปสู่ความเสียหายที่จะเกิดขึ้นจากน้าท่วม นอกจากนี้ชาวนาในพื้นที่น้าท่วมซ้าซากระดับสูง ยังปรับตัวด้วยการพยายามเข้าสู่ระบบประกันราคาของรัฐเพื่อเพิ่มมูลค่าของผลผลิตจากส่วนต่างที่รัฐสนับสนุนโดยเฉพาะอย่างยิ่งหากเกิดความเสียหายจากน้าท่วม และสิ่งที่น่าสนใจคือ ชาวนาในพื้นที่ดังกล่าวมีพฤติกรรมของการติดตามข้อมูลข่าวเกี่ยวกับน้าท่วมมากกว่าชาวนาในพื้นที่อื่น ๆ เพื่อนาข้อมูลที่ได้มาใช้ในการตัดสินใจเพื่อลดความเสี่ยงหรือใช้สาหรับวางแผนการเพาะปลูกในฤดูกาลต่อไป นอกจากนี้ยังมีการปรับตัวในเรื่องของการเพิ่มรายได้ ด้วยการออกไปรับจ้างเพื่อนามาชดเชยกับส่วนต่างที่ขาดหายไปในช่วงที่ไม่สามารถผลิตได้ นอกจากนี้ในปี 2554 ซึ่งเป็นปีที่มีความผันผวนของอากาศ ทาให้ฤดูกาลน้าท่วมมาเร็วกว่าปกติ ทาให้ชาวนามีการปรับตัวด้วยการเกี่ยวข้าวก่อนกาหนด หรือปรับปรุงลักษณะทางกายภาพของที่นาเพื่อป้องกันน้าท่วม อย่างไรก็ตามชาวนาในพื้นที่ดังกล่าวมีทัศนะว่า “น้าท่วมเป็นเรื่องปกติ” ในทางตรงกันข้าม สิ่งที่ชาวนาเป็นกังวลมากที่สุดคือ “ภัยแล้ง” เนื่องจากภัยแล้งจะส่งผลกระทบทาให้ชาวนาต้องเลื่อนการเพาะปลูกออกมา ซึ่งจะทาให้ชาวนามีความเสี่ยงที่ผลผลิตจะได้รับความเสียหายจากน้าท่วมมากยิ่งขึ้น ดังนั้นแนวทางที่สาคัญที่สุดในการสนับสนุน ส่งเสริมการปรับตัวของชาวนาสาหรับการผลิตข้าว และการทานาในบริเวณพื้นที่น้าท่วมซ้าซาก ก็คือการเพิ่มความสามารถในการผลิตสาหรับการทานาหลังน้าท่วมให้ได้ผลผลิตมากที่สุด ในขณะเดียวกันก็ลดความเสี่ยงและลดความเสียหายของผลผลิตสาหรับการทานาครั้งต่อมา