โครงการ “การจัดการป่าหัวไร่ปลายนาเพื่อสร้างมูลค่าทางด้านอาหารและรายได้ในระดับครอบครัว บ้านงิ้ว ตำบลกู่จาน อำเภอคำเขื่อนแก้ว จังหวัดยโสธร ” โดยนายสุรพงษ์ วงศ์สุวรรณ เป็นหัวหน้าโครงการ ซึ่งมีพื้นที่ดำเนินการ คือ บ้านงิ้ว ตำบลกู่จาน อำเภอคำเขื่อนแก้ว จังหวัดยโสธร มีกลุ่มเป้าหมายที่เข้าร่วมศึกษา 30 ครัวครอบ แบ่งเป็นคนที่มีพื้นที่ป่าหัวไร่ปลายที่เป็นที่โคก 10 ครอบครัว ที่ทุ่ง 10 ครอบครัว และพื้นที่ติดทาม 10 ครอบครัว ซึ่งค่อนข้างอุดมสมบูรณ์ไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติโดยเฉพาะอาหารป่า จำพวกเห็ด หน่อไม้ สัตว์แมลงที่เป็นอาหารของท้องถิ่นจำพวก จินูน กิ้งก่า รวมไปถึงปลาที่อยู่ตามทาม จากสภาพพื้นที่ของชุมชนส่วนใหญ่ที่เป็นป่า พื้นที่ของแต่ละครอบครัวส่วนหนึ่งจึงเป็นป่าหรือติดกับป่า ชาวบ้านมักเรียกว่า ป่าหัวไร่ปลายนา ที่ชาวบ้านกันไว้เป็นที่ว่างเพื่อเลี้ยงสัตว์ ปลูก พืชสวนครัว และเป็นที่สำหรับหากิน เช่น จินูน จิโป่ม เห็ด รวมทั้งปลูกไม้ยืนต้น ไม้ผล สภาพป่าหัวไร่ปลายนาในอดีตอุดมสมบูรณ์ไปด้วยทรัพยากรทั้งอาหารและพืชที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ ที่ชาวบ้านได้ใช้ประโยชน์ ป่าหัวไร่ปลายนาจึงถือว่ามีความสำคัญ เป็นส่วนหนึ่งในการดำรงชีวิต เป็นทั้งแหล่งอาหารใช้เลี้ยงสัตว์ เป็นแหล่งรายได้ที่สำคัญ เพราะบ้านงิ้วได้นำหญ้าคาและหญ้าแฝกที่เกิดตามพื้นที่ป่าหัวไร่ปลายนา มาไพขายเป็นรายได้เสริมที่สำคัญ มีพ่อค้ามารับซื้อ ชาวบ้านผลิตแทบไม่ทัน แต่ละครัวเรือนจะมีการไพหญ้าคา แฝกตามใต้ถุนบ้าน เป็นเอกลักษณ์อย่างหนึ่งของหมู่บ้าน ปัจจุบันนี้สภาพของป่าหัวไร่ปลายนาเริ่มเปลี่ยนไป จากที่เคยเต็มไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติที่แตกต่างกันตามสภาพพื้นที่ โคก ทาม ทุ่งเริ่มมีพืชเศรษฐกิจรุกพื้นที่ป่า ทำให้พื้นที่ป่าหัวไร่ปลายนาและทรัพยากรธรรมชาติลดลง ยางพารา มันสำปะหลัง อ้อย เกิดขึ้นแทน สิ่งนี้เองที่ทำให้ชุมชนเริ่มเห็นว่า เมื่อป่าเริ่มมีน้อยลงก็เกิดผลกระทบกับชุมชน วิถีชีวิตเริ่มเปลี่ยน เพราะจากที่เคยเข้าป่าหาอาหาร ก็ต้องซื้อ เพราะอาหารป่ามีน้อยลงไม่เพียงพอต่อความต้องการของชาวบ้านที่เข้ามาหาทั้งเพื่อกิน และเพื่อขาย เมื่อทรัพยากรจากป่าหัวไร่ปลายนามีน้อยลงทั้งพืชอาหาร สมุนไพร วัวควายไม่สามารถปล่อยไปหากินเองได้ สิ่งเหล่านี้ชุมชนได้สะท้อนออกมาเป็นปัญหาที่กำลังรุกชุมชน จึงก่อให้เกิดเป็น คำถามวิจัยว่า การจัดการป่าตามป่าหัวไร่ปลายนาเพื่อสร้างมูลค่าทางด้านอาหารและเศรษฐกิจในระดับครอบครัวของชุมชนบ้านงิ้วทำได้อย่างไร เพราะส่วนใหญ่หลายครอบครัวยังมีพื้นที่ป่าหัวไร่ปลายนาอยู่แม้ยังไม่มาก อีกอย่างทรัพยากรในป่าหัวไร่ตามธรรมชาติลดลง การได้ใช้ประโยชน์จึงเหลือน้อยลง ปล่อยเป็นที่ว่างเลี้ยงสัตว์ของครอบครัว การศึกษาวิจัยถึงการจัดการกับพื้นที่ป่าหัวไร่ปลายนาเพื่อให้เกิดประโยชน์ เป็นทั้งแหล่งอาหารและสร้างรายได้ให้กับครอบครัวจึงเป็นเรื่องที่น่าสนใจของกลุ่มเป้าหมายที่มีพื้นที่ป่าหัวไร่ปลายนา โดยคาดหวังว่างานวิจัยจะช่วยให้ชุมชนให้ความสำคัญกับพื้นที่ทำกินของตนเองมากขึ้น โดยมีวัตถุประสงค์ในการศึกษา คือ 1) เพื่อศึกษาบริบทของหมู่บ้าน การดำเนินชีวิตของคนในชุมชน ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันที่ส่งผลต่อการ เปลี่ยนแปลงต่างๆอันมีผลกระทบต่อวิถีของชุมชน 2) เพื่อศึกษาระบบนิเวศของป่าหัวไร่ปลายนาในด้านอาหารและรายได้ของชุมชนในรอบ 1 ปี 3) เพื่อหาแนวทางการจัดการป่าหัวไร่ปลายนาให้เป็นแหล่งอาหารและสร้างรายได้ใน ระดับครอบครัวอย่างยั่งยืนมีระยะเวลาในการดำเนินงาน 1 กรกฎาคม 2551 ถึง 31 กันยายน 2552 รวม 15 เดือน รูปแบบในการศึกษา เน้นที่การเรียนรู้ของเยาวชน ผู้นำ แกนนำหมู่บ้านร่วมกันศึกษาข้อมูลชุมชนจากการเก็บข้อมูลความเปลี่ยนแปลงของชุมชน สภาพพื้นที่ ทรัพยากรในป่าหัวไร่ปลายนา ทั้งการสัมภาษณ์ใช้แบบฟอร์ม การสอบถาม การโสกัน การจัดเวทีย่อย การสังเกต ทำให้เห็นพัฒนาการของการเปลี่ยนแปลงของชุมชนและป่าหัวไร่ปลายนา รวมทั้งการใช้ประโยชน์จากพื้นที่เหล่านั้นในยุคปัจจุบันผลกระทบที่มีต่อชุมชนในด้านต่างๆที่ทำให้วิถีของชุมชนเปลี่ยนแปลงตามกระแสสังคม การศึกษาดูงานพื้นที่ต้นแบบ ผลการศึกษา เยาวชน และผู้เข้าร่วมวิจัยได้เรียนรู้การเก็บข้อมูล ตลอดจนรับรู้ถึงความเปลี่ยนแปลงของชุมชน ทำให้เห็นผลกระทบต่อชุมชน ทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม วิถีความเป็นอยู่ ข้อมูลที่ได้จากการเก็บรวบรวมเมื่อนำมาวิเคราะห์เห็นว่า ความเปลี่ยนแปลงส่วนหนึ่งมาจากนโยบายของรัฐ ระบบทุนนิยม ตลอดจนกระแสของสังคมที่พัฒนาไปสู่เทคโนโลยี ปัจจุบันผลที่เกิดกับคนในชุมชนคือภาวะหนี้สินที่เข้ามาโดยทางตรงและทางอ้อม จากการค้นหาแนวทางแก้ไข จึงได้นำทุนเดิมที่มีในชุมชนมาเป็นแนวทาง นั่น คือ การจัดการกับพื้นที่ป่าหัวไร่ปลายนา ให้เป็นทั้งแหล่งอาหาร และสร้างรายได้ ที่เป็นทางเลือกหนึ่งของชุมชนหากมีการจัดการที่เหมาะสม การฟื้นฟูสภาพป่าหัวไร่ปลายนาด้วยการทำเป็นพื้นที่ผสมผสาน ปลูกพืชอาหาร พืชสมุนไพร ไม้ยืนต้น เลี้ยงสัตว์อาหาร จะช่วยให้ชุมชนมีความมั่นคงทางด้านอาหาร สามารถลดรายจ่ายของครอบครัว ซึ่งเป็นการเพิ่มรายได้อีกทางหนึ่งด้วย พร้อมกันนี้ ผู้ร่วมวิจัยยังมีแนวทางในการอนุรักษ์ทรัพยากรในป่าธรรมชาติ โดยการไม่ทำลาย และการใช้ประโยชน์เชิงอนุรักษ์ เช่น การหาเห็ดก็ให้เหลือส่วนขาหรือดอกที่แก่ไว้ การขุดมันก็ให้กลบหลุม พร้อมกันนี้ชุมชนยังได้ศึกษา พรบ. การจัดทำสวนป่าเพื่อนำมาใช้เป็นแนวทางในการจัดการพื้นที่ป่าหัวไร่ปลาย ซึ่งมีผู้ร่วมวิจัย เริ่มทำเป็นตัวอย่างในใช้ประโยชน์จากพื้นที่ด้วยการปลูกพืชผสมผสาน ซึ่งมีทั้งพืชเศรษฐกิจ พืชสวนครัวทำให้มีรายได้เพิ่ม และจากการเก็บข้อมูลผู้ที่ทำก่อนที่จะมีงานวิจัยพบว่า พื้นที่ป่าหัวไร่ปลายนาเป็นแหล่งอาหารและขายเป็นรายได้ส่วนหนึ่ง ช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายด้านอาหารบางส่วน มีพืชสมุนไพร ไม้ผลพื้นบ้าน ซึ่งผลจากการศึกษาทำให้ชุมชนมีความกระตือรือร้นมากขึ้นและอยากเรียนรู้ มีการศึกษาดูงานหลังจากงานวิจัยสิ้นสุด และเนื่องจากกลุ่มเป้าหมายที่เข้าร่วมศึกษามีสภาพพื้นที่แตกต่างกัน จึงมีการมาเรียนรู้กันและกัน เพื่อนำไปปรับใช้ ซึ่งบางครอบครัวก็มีแนวโน้มที่พัฒนาอย่างต่อเนื่อง แต่บางครอบครัวต้องปรับตัวและค่อยๆขยับ เพราะมีปัจจัยทางเศรษฐกิจ ภาระหนี้สิน ที่ต้องนำมาคำนึงเป็นสิ่งอันดับต้นๆ