โครงการวิจัย การศึกษาและพัฒนาระบบการจัดการพืชผักปลอดสารพิษ ตำบลแม่นาเติง และตำบลทุ่งยาว อำเภอปาย จังหวัดแม่ฮ่องสอน มีวัตถุประสงค์ในการศึกษาวิจัยเทคโนโลยีการผลิต ศึกษารูปแบบการตลาดที่เหมาะสมและประเมินผลผลเชิงเศรษฐกิจสังคมของเกษตรกรที่ร่วมโครงการ การเสริมสร้างศักยภาพของชุมชน โดยการจัดฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตผักปลอดสารพิษเพื่อให้เกษตรกรนำไปปฏิบัติจริงในพื้นที่ ผลการดำเนินงาน มีเกษตรกรเข้ารับการฝึกอบรมจำนวน 19 คน มีผู้ร่วมโครงการผลิตผักปลอดสารพิษในพื้นที่จำนวน 12 ครัวเรือน พื้นที่ปลูกผักหมุนเวียนรวม 22.5 ไร่ เกษตรกรเลือกชนิดผักที่ปลูกจากความชำนาญด้านการจัดการ และเป็นที่ต้องการของผู้บริโภคในท้องถิ่น ส่วนใหญ่เน้นการปลูกผักชนิดหลักเพียง 3-4 ชนิด ในปริมาณมาก ใช้วิธีการปลูกแบบหมุนเวียนไม่ซ้ำตระกูลในแปลงเดียวกัน ไม่มีการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช มีการใช้ปุ๋ยเคมีร่วมกับปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักที่ทำขึ้นเอง มีการใช้สารสมุนไพรควบคุมศัตรูพืชบ้างบางราย หลังจากเกษตรกรงดการใช้สารเคมีประมาณ 2 เดือน พบแมลงศัตรูธรรมชาติและศัตรูพืชอาศัยอยู่ร่วมกันในแปลงผัก แมลงศัตรูพืชผักที่พบมาก ได้แก่ ด้วงหมัดผัก เพลี้ยอ่อน หนอนใยผักหนอน ผีเสื้อปีกขาว เป็นต้น ส่วนโรคพืช พบโรคราสนิมขาวในผักบุ้ง และโรคเน่าของผักชี ผลผลิตโดยรวมเสียหายต่ำกว่าระดับเศรษฐกิจ เกษตรกรสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้สูงกว่าร้อยละ 70 เกษตรกรจำหน่ายผลผลิตที่ได้ผ่าน 3 ช่องทางหลัก คือ 1) เกษตรกรจำหน่ายผลผลิตด้วยตนเองให้กับร้านอาหาร รีสอร์ท และหน่วยงานในลักษณะขายส่งประจำ 2) เกษตรกรตัวแทนนำผลผลิตไปจำหน่ายโดยตรงตามหน่วยงาน สถานที่ในแหล่งชุมชน และตลาดชุมชน และ 3) การจำหน่ายผ่านคนรวบรวมในชุมชน สำหรับต้นทุนและผลตอบแทนจากการผลิต ประเมินจากเกษตรกรตัวอย่างที่ปลูกผักปลอดสารพิษหมุนเวียนตลอดปีจำนวน 6 ราย พบว่ามีต้นทุนผันแปรในการผลิตเฉลี่ย 50,814 บาท/ไร่ สามารถจำหน่ายผลผลิตได้รายได้เฉลี่ย 68,827 บาท/ไร่ เกษตรกรจึงมีผลตอบแทนเหนือต้นทุนผันแปรเฉลี่ย 18,013 บาท/ไร่ แต่ถ้าคิดเฉพาะต้นทุนเงินสดที่เกษตรกรจ่ายเป็นเงินจริง เกษตรกรจะมีรายได้เหนือต้นทุนเงินสดเฉลี่ย 33,474 บาท/ไร่ และคิดเป็นผลตอบแทนต่อแรงงาน ได้เท่ากับ 230 บาท/วัน สูงกว่าค่าจ้างแรงงานเกษตรในท้องถิ่นที่จ้างกันโดยทั่วไปเท่ากับ 150 บาท/วัน ซึ่งแสดงถึงผลตอบแทนที่ดีพอสมควร แต่ก็ได้น้อยกว่าการใช้แรงงานในการผลิตผักโดยวิธีทั่วไปที่มีผลตอบแทนต่อแรงงานเท่ากับ 258 บาท/วัน อย่างไรก็ตาม เกษตรกรผู้ปลูกผักปลอดสารพิษก็มองว่าตนเองได้รับผลดีในด้านอื่นๆ ด้วย เช่น ไม่ต้องเสี่ยงกับการได้รับอันตรายจากการใช้สารเคมี และได้มีส่วนร่วมในการผลิตอาหารที่ปลอดภัยแก่สมาชิกในครอบครัวและผู้บริโภค เป็นต้น เกษตรกรพอใจกับการปรับเปลี่ยนเป็นการปลูกแบบปลอดสารพิษระดับปานกลาง เนื่องจากการติดตามดูแลให้คำแนะนำในการผลิตยังไม่เข้มข้นพอ รวมทั้งการประสานงานเพื่อขยายแหล่งจำหน่ายที่ยังไม่สามารถขยายไปยังแหล่งรองรับผลผลิตที่คาดหวัง เช่น ร้านอาหารขนาดใหญ่ รีสอร์ทและโรงแรมในพื้นที่ได้มากขึ้น ผลการประเมินผลสำเร็จของโครงการ แม้ว่าด้านศักยภาพเชิงพื้นที่ถือได้ว่าเกษตรกรมีโอกาสในการทำเกษตรปลอดสารพิษเพื่อเป็นแหล่งอาหารปลอดภัยให้กับคนเมืองปายได้ดี แต่จากข้อจำกัดที่เกษตรกรทำอาชีพที่หลากหลาย รายได้หลักมาจากการปลูกพืชอื่น ยังให้ความสำคัญกับการปลูกผักปลอดสารพิษไม่มากนัก เกษตรกรยังไม่พร้อมกับการจัดการที่ยุ่งยากและต้องใช้แรงงานสูง ในการพัฒนาและขยายผลยังต้องมีการวางแผนการผลิตร่วมกันอย่างจริงจังเพื่อสร้างความหลากหลายของชนิดผัก ให้ได้ผลผลิตออกต่อเนื่องสม่ำเสมอ มีระบบควบคุมคุณภาพผักด้านความปลอดภัยจากสารเคมีที่สามารถตรวจสอบได้ เพื่อจูงใจและตอบสนองต่อความต้องการของผู้ประกอบการและผู้บริโภค และยังจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากหน่วยงานต่างๆ ในพื้นที่เพื่อสร้างช่องทางการตลาดที่เป็นไปได้ เหมาะสมกับศักยภาพของเกษตรกร และเป็นธรรมทั้งแก่เกษตรกร คนกลาง/ผู้ประกอบการ และผู้บริโภค