จากวัตถุประสงค์ของโครงการเพื่อทำการสำรวจทางพฤกษเคมีและทดสอบฤทธิ์ต้านมะเร็งในหลอดทดลองของพืชวงศ์ส้ม (Rutaceae) และพืชวงศ์ยาง (Dipterocarpaceae) โดยเน้นการศึกษาในพืชบางสกุลบางชนิด และสกัดแยกสารที่มีฤทธิ์นั้น ได้ทำการเก็บ รวบรวม พร้อมทั้งตรวจสอบชนิดของพืชทั้งสองวงศ์จำนวน 11 ชนิด ประกอบด้วย พืชวงศ์ยาง ได้แก่ ยางแดง (Dipterocarpus turbinatus), ยางปาย (D. costatus), ตะเคียนทอง (Hopea odorata) และ พะยอม (Shorea roxburghii) และพืชวงศ์ส้ม ได้แก่ มะกรูด (Citrus hystrix) กะอวม (Acronychia pedunculata), มะนาวผี (Atalantia monophylla), ประยงค์ขนบาง (Glycosmis puberula var crabii), ช้างงาเดียว (Luvunga scandens), เพี้ยกระทิง (Melicope pteleifolia) และ Micromelum hirsutum นำส่วนของพืชอย่างน้อย 3 ส่วนคือ เนื้อไม้ เปลือกต้น และใบ ส่วนของพืชนำมาสกัดโดยใช้ตัวทำละลายเป็นเฮกเซนและเอธานอล การทดสอบฤทธิ์ต้านมะเร็งในหลอดทดลองใช้เซลล์มะเร็ง 6 ชนิดคือ Murine lymphocytic leukemia (P-388), human nasopharyngeal carcinoma (KB), human colon cancer (Col-2), human breast cancer (MCF-7), human lung cancer (Lu-1) และ rat glioma (ASK) ผลการทดสอบพบว่า มีสารสกัดจากพืช 3 ชนิดของพืชวงศ์ยาง ได้แก่ ยางแดง (D. turbinatus), ยางปาย (D. costatus), และตะเคียนทอง (H. odorata) และสารสกัดจากพืช 2 ชนิดของพืชวงศ์ส้ม ได้แก่ ประยงค์ขนบาง (G. puberula var. crabii) และช้างงาเดียว (L. scandens) ที่มีฤทธิ์ต่อเซลล์มะเร็ง ที่ความเข้มข้นต่ำกว่า 20 µg/ml ในการทดสอบฤทธิ์ต้านมะเร็งของสารสกัดเฮกเซนจากส่วนเนื้อไม้ของยางปาย (D. costatus) พบว่าสารสกัดมีฤทธิ์กว้างขวางต่อเซลล์มะเร็งหลายชนิดยกเว้นเซลล์ ASK นับเป็นสารสกัดที่มีฤทธิ์สูงสุดโดยมีค่า ED50 = 4.03 µg/ml ต่อเซลล์ P-388 ตะเคียนทอง (H. odorata) ซึ่งเป็นพืชที่มีประโยชน์ทางยาใช้สำหรับการสมานแผลนั้นพบว่า สารสกัดเอธานอลจากส่วนเนื้อไม้มีฤทธิ์ต้านมะเร็งต่อเซลล์ Lu-1 (ED50 = 15.18 µg/ml) สารสกัดเอธานอลจากส่วนใบมีฤทธิ์ต้านมะเร็งต่อเซลล์ P-388 (ED50 = 6.79 µg/ml) นับเป็นรายงานครั้งแรกของการทดสอบฤทธิ์ต้านมะเร็งของพืชวงศ์ยางในประเทศไทยต่อเซลล์มะเร็งหลายชนิด การศึกษาเบื้องต้นทางพฤกษเคมีพบว่าสารที่มีฤทธิ์น่าจะเป็นสารประกอบกลุ่ม terpenoids เมื่อนำส่วนเนื้อไม้ของยางปายมาสกัดแยกหาองค์ประกอบทางเคมีโดยวิธี column chromatography พบสาร CHA008 ซึ่งมีโครงสร้างคล้ายสาร β-amyrin ที่จัดอยู่ในกลุ่ม terpenoids สารมีฤทธิ์กว้างขวางต่อเซลล์มะเร็งโดยเฉพาะฤทธิ์ต่อเซลล์ KB จากพืชวงศ์ส้ม สารสกัดเฮกเซนจากส่วนใบและดอกของประยงค์ขนบาง (G. puberula var. crabii), และสารสกัดจากส่วนใบของช้างงาเดียว (L. scandens) มีฤทธิ์ยับยั้งเซลล์มะเร็ง (ED50 = 5.28-19.44 µg/ml) สารสกัดเฮกเซนจากส่วนดอกของประยงค์ขนบางและจากส่วนใบของช้างงาเดียวนั้นมีฤทธิ์ค่อนข้างกว้างขวาง มีฤทธิ์สูงต่อเซลล์มะเร็งเต้านม MCF-7 (ED50 = 5.28-8.07 µg/ml) และยังมีฤทธิ์ต่อเซลล์ ASK ต้นมะกรูดแม้ว่าจะไม่มีฤทธิ์ต้านมะเร็งการศึกษาองค์ประกอบทางเคมีเบื้องต้นของส่วนรากต้นมะกรูดโดยสกัดแยกด้วยวิธี column chromatography สามารถแยกสารประกอบกลุ่ม coumarins ซึ่งเป็นองค์ประกอบหลักของสารสกัดได้ 2 ชนิดคือ seselin และ xanthyletin นอกจากนั้นการตรวจสอบองค์ประกอบทางเคมีโดยวิธี GC-MS ทำให้พบสารประกอบกลุ่ม coumarins อีก 2 ชนิด คือ 6,7-dimethylesculin และ suberosin การศึกษาข้อมูลเกี่ยวกับฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของสารเหล่านี้พบว่ามีฤทธิ์ที่น่าสนใจหลายประการ เช่น พบว่าสาร seselin ซึ่งเป็นสารหลักในรากมะกรูดมีฤทธิ์ยับยั้งเซลล์มะเร็งและต้านเชื้อไวรัสเอชไอวี การพัฒนาปรับปรุงโครงสร้างทางเคมีของสารนี้น่าจะนำไปสู่สารที่มีฤทธิ์สูงขึ้น From the purpose of this study which is to investigate and evaluate the in vitro cytotoxic activity of plants in families of Rutaceae and Dipterocarpaceae, we collected 11 plants, Dipterocarpus turbinatus, D. costatus, Hopea odorata, Shorea roxburghii, Citrus hystrix, Acronychia pedunculata, Atalantia monophylla, Glycosmis puberula var. crabii, Luvunga scandens, Melicope pteleifolia and Micromelum hirsutum. Plant parts (at least, woods, barks and leaves) were extracted with hexane and ethanol respectively and tested, in vitro, with 6 cancer cell lines, murine lymphocytic leukemia (P-388), human nasopharyngeal carcinoma (KB), human colon cancer (Col-2), human breast cancer (MCF-7), human lung cancer (Lu-1) and rat glioma (ASK). It has been found that extracts from D. turbinatus, D. costatus, H. odorata, G. puberula var. crabii, and L. scandens were cytotoxic against cancer cells at concentration less than 20 µg/ml. The hexane extract of the wood of D. costatus had braod spectrum of cytotoxic activity against various cells, except the ASK, and was the highest cytotoxicity with the ED50 = 4.03 µg/ml against the P-388. The ethanol extract of the wood of H. odorata is active against Lu-1 with the ED50 = 15.18 µg/ml while the leaf extract was cytotoxic against P-388 (ED50 = 6.79 µg/ml). It is the first time that cytotoxic activity of dipterocarpaceous plants was performed against various cancer cells in vitro. The preliminary phytochemical study indicated that active extracts contained terpenoids. In the isolation of the wood of D. costatus by column chromatography a substance called ‘CHA008’ with chemical structure closed to β-amyrin, a terpenoid, was obtained. This substance had broad spectrum of cytotoxicity, especially against KB cells. From rutaceous plants, the hexane extract of leaves and flowers of G. puberula var. crabii and leaf extract of L. scandens were cytotoxic (ED50 = 5.28-19.44 µg/ml). The hexane extract of flowers of G. puberula var. crabii and leaf extract of L. scandens had broad spectrum of cytotoxicity, were active against MCF-7 (ED50 = 5.28-8.07 µg/ml) and active against the ASK. Though extracts of the C. hystrix were inactive to the tested cancer cells, we isolated two coumarins, seselin and xanthyletin, from the root bark. By using the GC-MS we could also identify two additional coumarins, 6,7-dimethylesculin and suberosin. These known coumarins were reported that possessed some interesting pharmacological activities. We have confirmed the cytotoxic and anti-HIV activities of seselin. These compounds have potential for drug discovery program as their chemical structures can be modified to obtain compounds with improved activity.