การสร้างโปรแกรมท่องเที่ยวเชิงเกษตรเพื่อการเรียนรู้โดยชุมชนมีส่วนร่วมจากโครงการวิจัยท้องถิ่นการศึกษาและสืบสานภูมิปัญญาเกษตรธาตุ 4 รัตภูมิ จังหวัดสงขลา และการศึกษาและจัดการองค์ความรู้เพื่อการอนุรักษ์ ฟื้นฟูพันธุ์ข้าวพื้นบ้านบางแก้ว จังหวัดพัทลุง โครงการวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาพฤติกรรมการรับรู้ข้อมูลและกระบวนการเรียนรู้ของเจ้าหน้าที่เกษตรในพื้นที่ 5 จังหวัดภาคใต้ : สงขลา พัทลุง นครศรีธรรมราช ตรัง และสตูล) และศึกษาองค์ความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นและรูปแบบการสื่อความหมายภูมิปัญญาท้องถิ่นการสืบสานภูมิปัญญาเกษตรธาตุ 4 รัตภูมิ และการจัดการองค์ความรู้เพื่อการอนุรักษ์ฟื้นฟูพันธุ์ข้าวพื้นบ้านบางแก้วโดยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนที่ตรงกับความต้องการการบริโภคข้อมูลของนักท่องเที่ยวกลุ่มเป้าหมายและบริบทชุมชน เพื่อนำไปสู่การสร้างโปรแกรมท่องเที่ยวสำเร็จรูปโดยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนเพื่อสร้างการเรียนรู้ที่เชื่อมโยงบริบทของชุมชน องค์ความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่น แหล่งท่องเที่ยวอื่นๆ ซึ่งตรงกับความต้องการของนักท่องเที่ยวกลุ่มเป้าหมาย ผลการวิจัยพบว่านักท่องเที่ยวเป้าหมายให้ความสนใจมากในการแสดง สาธิต การสาธิต และทดลองทำ การจัดพื้นที่ชมในสถานที่จริงตามธรรมชาติไม่ต่อเติมเสริมแต่งใดๆการบรรยายประกอบ ภาษาถิ่น วีดีทัศน์ และแสง สี เสียงและการจัดนิทรรศการตามลำดับ สำหรับ ปัจจัยด้านผลิตภัณฑ์ที่มีผลต่อพฤติกรรมการตัดสินใจเลือกโปรแกรมท่องเที่ยวของเจ้าหน้าที่เกษตรใน 5 จังหวัดมากที่สุด ส่วนปัจจัยด้านการส่งเสริมการตลาดที่มีผลต่อพฤติกรรมการตัดสินใจเลือกโปรแกรมท่องเที่ยวเกษตรน้อยที่สุด เนื่องจากพื้นที่มีความพร้อมและมีความเหมาะสมสำหรับทำกิจกรรมท่องเที่ยวเชิงเกษตรซึ่งการจัดรายการนำเที่ยวในรูปแบบดังกล่าวจะมีรายการนำเที่ยว 4 โปรแกรมดังนี้ 1. รายการนำเที่ยวเชิงเกษตรบางแก้ว- รัตภูมิ บ้านเรียนรู้เกษตรธรรมชาติบางแก้ว สวนเกษตรธาตุ 4 (ไปเช้า เย็นกลับ) 2. รายการนำเที่ยวเชิงเกษตรรัตภูมิ สวนพฤกษศาสตร์วรรณคดีภาคใต้ถ้ำศรีเกสร สวนเกษตรธาตุ 4 น้ำตกบริพัตร (ไปเช้า เย็นกลับ) 3. รายการนำเที่ยวเชิงเกษตรบางแก้ว บ้านเรียนรู้เกษตรธรรมชาติบางแก้วบ้านหนังตะลุง แก่งน้ำหูแร่ (ไปเช้า เย็นกลับ) 4. รายการนำเที่ยวเชิงเกษตรบางแก้ว - รัตภูมิ บ้านเรียนรู้เกษตรธรรมชาติบางแก้ว บ้านหนังตะลุง แก่งน้ำ หูแร่ ถ้ำ ศรีเกสร สวนเกษตรธาตุ 4 น้ำตกบริพัตร สวนพฤกษศาสตร์วรรณคดีภาคใต้ ( 2 วัน 1 คืน) การพัฒนาการท่องเที่ยวของทั้งสองโครงการวิจัยท้องถิ่นที่นำเสนอเป็นสถานที่ๆมีความแปลกใหม่ และกิจกรรมทางด้านการเกษตรที่หลากหลาย โดยเปิดโอกาสให้คนที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการจัดการท่องเที่ยวในชุมชนได้มีบทบาทในการกำหนดวิธีการและการแก้ไขปัญหาร่วมกันอย่างเท่าเทียมกัน การปลูกฝังแนวคิดให้กับเยาวชนในชุมชนมีผลต่อ การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมในระยะยาว การพัฒนาความรู้ด้านการจัดการท่องเที่ยวเชิงเกษตรให้กับคนในชุมชนได้เกิดความรู้และความเข้าใจที่ถูกต้องในการจัดการและการบริการการจัดการตลาดและการประชาสัมพันธ์สถานที่ท่องเที่ยวและการให้บริการจะต้องมีความต่อเนื่อง กิจกรรมท่องเที่ยวเชิงเกษตรจะต้องสอดคล้องกับอาชีพของชุมชนในท้องถิ่นของชุมชนและต้องเป็นอาชีพเสริมไม่ใช่อาชีพหลัก การสร้างกฏกติกาให้นักท่องเที่ยวปฏิบัติตกลงให้ความร่วมมือเพื่อระวังพฤติกรรมนักท่องเที่ยวในการทำกิจกรรมการท่องเที่ยวเชิงเกษตร โดยให้เป็นไปภายใต้องค์ประกอบการท่องเที่ยวเชิงเกษตรจะต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขและวิธีที่จะต้องพัฒนาให้เกิดเป็นรูปธรรมภายใต้องค์ประกอบด้านการจัดการ ด้านแหล่งท่องเที่ยว ด้านกิจกรรม และด้านการมีส่วนร่วม ซึ่งสามารถพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงเกษตรเป็นรายการนำเที่ยวที่ได้รับความสนใจจากนักท่องเที่ยวและเป็นรายการนำเที่ยวที่ได้รับความนิยมในหมู่นักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศต่อไปในอนาคต การสร้างโปรแกรมการท่องเที่ยวเพื่อการเรียนรู้จากแหล่งภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างมีส่วนร่วม : กรณีศึกษาการสืบสานศิลปะพื้นบ้านมโนราห์บ้านโคกสะบ้าและแนวทางการฟื้นฟูป่าชายเลนอย่างมีส่วนร่วมของชุมชนบ้านในทอน จังหวัดตรัง การสร้างโปรแกรมการท่องเที่ยวเพื่อการเรียนรู้สำหรับนักการศึกษามีผลการศึกษาดังนี้นักท่องเที่ยวได้รับข้อมูลจากสื่อโทรทัศน์มากที่สุด และสื่อประเภทต่าง ๆ ที่นักท่องเที่ยวได้รับข้อมูลเรียงตามลำดับได้แก่ จากป้ายประชาสัมพันธ์ เพื่อน โทรทัศน์ วิทยุ แผ่นพับ วารสารหนังสือและอินเทอร์เน็ต ภูมิปัญญาชาวบ้านภูมิปัญญาบ้านในทอนจะใช้ชีวิตควบคู่กับป่าชายเลนมาตลอด โดยการอนุรักษ์จะมีการตั้งกฎเกณฑ์ที่เป็นแนวปฏิบัติในการอนุรักษ์ฟื้นป่าชายเลนชุมชนให้ความรู้กับคนในชุมชนเองและริเริ่มที่จะมีการพัฒนาการพื้นที่ให้เป็นการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ชุมชนได้เล็งเห็นคุณค่าของป่าชายเลนเป็นอย่างมาก สำหรับภูมิปัญญาการอนุรักษ์มโนราห์ตำบลบ้านโคกสะบ้าหลายคนหลายคณะที่หยุดไปเพราะความชราหรือเพราะงานอื่น แต่ยังมีเชื้อสายของมโนราห์อยู่ต้องให้ลูกหลานสืบทอดต่อ ๆ กันมาไม่ขาดสาย จนบัดนี้คณะมโนราห์ก็ยังมีอยู่ถึง 8 คณะ นักท่องเที่ยวส่วนใหญ่ต้องการการสื่อความหมายภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนโดยวิธีการนำชมในสถานที่จริงมากที่สุด รองลงมาคือฟังการบรรยายข้อมูลโดยใช้วิทยากรในชุมชน ชมการแสดงหรือสาธิตกิจกรรมชุมชน นักท่องเที่ยวฝึกปฏิบัติหรือร่วมกิจกรรมกับชุมชนและการเสนอข้อมูลจากเอกสาร แผ่นพับ ตามลำดับ เนื่องจากการนำชมสถานที่จริงจะทำให้นักท่องเที่ยวเห็นถึงสภาพความเป็นอยู่และเข้าใจในภูมิปัญญาท้องถิ่นของแหล่งท่องเที่ยวชุมชนได้อย่างลึกซึ้งมากกว่าวิธีการอื่นๆ และทำให้นักท่องเที่ยวเกิดความสนุกสนานกับกิจกรรมนำเที่ยวด้วย นักท่องเที่ยวพอใจกำหนดการของโปรแกรมการท่องเที่ยว 2 วัน ตามกำหนดการท่องเที่ยวในระดับมากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 53.1 ด้านความประทับใจในแหล่งท่องเที่ยว นักท่องเที่ยวประทับใจแหล่งท่องเที่ยวประเภทโรงฝึกมโนราห์ตามบ้านในชุมชนมากที่สุด รองลงมาคือการชมสภาพป่าชายเลนบ้านในทอน ด้านความพึงพอใจในกิจกรรมการท่องเที่ยวพบว่า นักท่องเที่ยวพอใจกิจกรรมชมการฝึกมโนราห์ตามโรงฝึกของชุมชนบ้านโคกสะบ้ามากที่สุด รองลงมาคือการชมการแสดงมโนราห์ ของชุมชนบ้านโคกสะบ้า และล่องเรือศึกษาป่าชายเลน ตามลำดับ ด้านความพึงพอใจอาหารพื้นบ้านของชุมชนพบว่า นักท่องเที่ยวพึงพอใจอาหารพื้นบ้านของชุมชนบ้านในทอนมากที่สุด รองลงมาคือขนมพื้นบ้าน บ้านโคกสะบ้าและอาหารพื้นบ้านของชุมชนโคกสะบ้าตามลำดับ ด้านความประทับใจการให้บริการต้อนรับและการบรรยายของชุมชนพบว่านักท่องเที่ยวพอใจการนำเสนอของมัคคุเทศก์ชุมชนบ้านในทอนมากที่สุด รองลงมาคือการนำเสนอของมัคคุเทศก์ชุมชนบ้านโคกสะบ้า บอกเล่าเรื่องราววิถีชีวิต ประวัติศาสตร์ และภูมิปัญญาท้องถิ่นผ่านการท่องเที่ยว:กรณีของเกาะลิบง อ.กันตัง และบ้านนาหมื่นศรี อ.นาโยง จ.ตรัง โครงการวิจัยเรื่อง “บอกเล่าเรื่องราววิถีชีวิต ประวัติศาสตร์ และภูมิปัญญาท้องถิ่นผ่านการท่องเที่ยว : กรณีของเกาะลิบง อ.กันตัง และบ้านนาหมื่นศรี อ.นาโยง จ.ตรัง” มีจุดประสงค์4 ประการ คือ (1) เพื่อศึกษาพฤติกรรมในการรับรู้ข้อมูลของนักท่องเที่ยวกลุ่มเป้าหมาย (2) เพื่อสังเคราะห์องค์ความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการสืบสานตำนานตะลิบงและการอนุรักษ์และฟื้นฟูภูมิปัญญาลายผ้านาหมื่นศรี โดยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนที่ตรงกับความต้องการการบริโภคข้อมูลของนักท่องเที่ยวกลุ่มเป้าหมาย (3) เพื่อสร้างรูปแบบการสื่อความหมายภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการสืบสานตำนานตะลิบงและการอนุรักษ์และฟื้นฟูภูมิปัญญาลายผ้านาหมื่นศรี โดยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนที่ตรงกับความต้องการการบริโภคข้อมูลของนักท่องเที่ยวกลุ่มเป้าหมายและบริบทของชุมชน (4) เพื่อสร้างโปรแกรมการท่องเที่ยวสำเร็จรูปโดยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนเพื่อสร้างการเรียนรู้ที่เชื่อมโยงบริบทของชุมชน องค์ความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นแหล่งท่องเที่ยวอื่น ๆ ซึ่งตรงกับความต้องการของนักท่องเที่ยวกลุ่มเป้าหมายโดยเก็บข้อมูลด้วยเทคนิควิธีวิจัยแบบ PAR ประกอบด้วย สัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ ประชุมกลุ่มย่อย (focus group) จัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับชุมชน และใช้แบบสอบถามประกอบ 2 ชุด กลุ่มตัวอย่างประกอบด้วย 3 กลุ่ม (1) ตัวแทนจากหน่วยงานด้านการปกครองท้องถิ่น ครู นักเรียน ชาวบ้านอาชีพต่าง ๆ และผู้นำทางศาสนา จำนวน 30 คน เป็นผู้ให้ข้อมูลโดยการสอบถามแบบเจาะลึก,(2) ชาวบ้านพื้นที่ละ 30 คน ร่วมเวทีแลกเปลี่ยนระดมความคิดเห็นและสังเคราะห์ข้อมูล, (3)สมาชิก อบต. จำนวน 85 คน สุ่มจากประชากรสำนักงาน อบต. จำนวน 227 แห่งในจังหวัดนครศรีธรรมราช พัทลุง สตูล สงขลา และตรัง เป็นผู้ให้ข้อมูลด้าน พฤติกรรมการรับรู้ข้อมูล ผลการวิจัย พบว่า (1) ก่อนการท่องเที่ยวกลุ่มตัวอย่างมีพฤติกรรมในการรับรู้ข้อมูล โดยโทรทัศน์ การบอกปากต่อปาก และการนำเสนอข้อมูลโดยบริษัทนำเที่ยวเป็นรูปแบบการรับรู้ข้อมูลก่อนการเดินทาง และระหว่างการท่องเที่ยวชอบการสื่อความหมายโดยผ่านมัคคุเทศก์ในการท่องเที่ยวชนิดต่าง ๆ (2) ได้องค์ความรู้ด้านการสืบสานตำนานตะลิบงและการฟื้นฟูอนุรักษ์ลายผ้านามหมื่นศรี ซึ่งพบว่านักวิจัยทั้ง 2 กลุ่ม (อีสมาแอน เบ็ญสะอาด, 2547 และ อารอบ เรืองสังข์,2546) ได้ใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชาวบ้านในการสืบสานองค์ความรู้และได้องค์ความรู้ใหม่คือประวัติพระยาลิบง เหตุการณ์ สถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ ตลอดจนประวัติการตั้งถิ่นฐานและระบบเครือญาติในเกาะลิบง ในส่วนของบ้านนาหมื่นศรีด้วยความร่วมมือร่วมใจของชาวบ้านได้มีการฟื้นฟูมรดกลายผ้าที่ได้สูญหายไปจากบ้านนาหมื่นศรี และสามารถสืบสานต่อจนมีการผลิตลายผ้าเก่าเหล่านั้นขึ้นใหม่ควบคู่กับลายผ้าใหม่ ๆ อย่างเป็นล่ำเป็นสัน อีกทั้งสมาชิกกลุ่มมีความสามารถผลิตผ้าเชิงพาณิชย์และพร้อมถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นสู่นักท่องเที่ยวเช่นเดียวกับชาวบ้านเกาะลิบง ที่สามารถถ่ายทอดการสืบสานตำนานตะลิบงและภูมิปัญญาและวิถีชีวิตของเกาะลิบงได้ (3) ได้รูปแบบการสื่อความหมายที่เหมาะสมคือ การถ่ายทอดข้อมูลโดยมัคคุเทศก์ท้องถิ่นร่วมกับการสาธิตและทดลองปฏิบัติของนักท่องเที่ยว ทั้งนี้ชาวบ้านทั้งในเกาะลิบงและบ้านนาหมื่นศรีได้พัฒนาศักยภาพการถ่ายทอดองค์ความรู้ต่างในท้องถิ่นของตนได้ระดับค่อนข้างดี (4)ได้สร้างโปรแกรมการท่องเที่ยวสำเร็จรูปโดยกระบวนการการมีส่วนร่วมของชุมชนเพื่อการเรียนรู้ที่เชื่อมโยงกับบริบทชุมชนและความต้องการของนักท่องเที่ยว จำนวน 4 โปรแกรม โดยสรุปพื้นที่บ้านนาหมื่นศรี และเกาะลิบง มีผลิตภัณฑ์การท่องเที่ยวที่เป็นที่ต้องการของนักท่องเที่ยวโดยเฉพาะจุดเด่นของเกาะลิบงคือ การดูพะยูนแต่ยังต้องการการพัฒนาด้านต่าง ๆเพิ่มเติมงานวิจัยในอนาคตควรมุ่งเน้นกระบวนการการจัดการท่องเที่ยวอนุรักษ์โดยชุมชน รวมทั้งการวิจัยความเป็นไปได้ของการจัดตั้งวิสาหกิจชุมชนในรูปของรีสอร์ทชุมชน เพื่อการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์โดยชุมชนที่ยั่งยืน