โครงการวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาโปรแกรมที่ใช้ขีดความสามารถของการวิเคราะห์การตัดสินใจแบบหลายหลักเกณฑ์ (Multicriteria Decision Analysis, MCDA) และระบบภูมิสารสนเทศ (Geographic Information System, GIS) เพื่อเป็นเครื่องมือช่วยให้การตัดสินใจมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น คณะนักวิจัย ได้พัฒนาโปรแกรม รตส.เพื่อ อำนวยความสะดวกให้แก่ผู้ร่วมตัดสินใจกำหนดโครงสร้างการตัดสินใจซึ่งประกอบด้วย วัตถุประสงค์ หลักเกณฑ์ และทางเลือก นอกจากนี้ได้ใช้วิธีการ Analytic Hierarchy Process (AHP) และ Fuzzy AHP ในการวิเคราะห์การตัดสินใจ โปรแกรมมีกราฟิกที่ช่วยออกแบบโครงสร้าง วิเคราะห์ และแสดงผลการหาค่าน้ำหนักความสำคัญของหลักเกณฑ์และทางเลือก ตลอดจนการวิเคราะห์ความอ่อนไหวของหลักเกณฑ์ที่ใช้ในกระบวนการตัดสินใจ โปรแกรม MCDA-GIS เป็นอีกโปรแกรมหนึ่งที่ได้รับการพัฒนาโดยใช้ภาษา Visual Basic และแบบจำลองวัตถุที่เป็นองค์ประกอบ ของระบบ ArcGIS โปรแกรมนี้มีส่วนติดต่อกับผู้ใช้เป็นภาษาไทย สามารถวิเคราะห์ข้อมูลประเภทเวคเตอร์หรือราสเตอร์ ผู้ใช้สามารถกำหนดวัตถุประสงค์ หลักเกณฑ์ ข้อจำกัด และค่าน้ำหนักความสำคัญของหลักเกณฑ์ จากนั้นจึงนำเข้าและเทียบเคียงมาตรฐานชั้นข้อมูลที่ใช้เป็นหลักเกณฑ์ เพื่อแก้ปัญหาหน่วยวัดและช่วงค่าข้อมูลที่มีความแตกต่างกัน โดยมีแบบจำลองให้เลือกตามความเหมาะสมกับหลักเกณฑ์ที่ใช้ในการตัดสินใจ การหาค่าความสำคัญของหลักเกณฑ์อาจทำได้โดยระบบ รตส. แล้วส่งผ่านหลักเกณฑ์และค่าน้ำหนักความสำคัญมายังโปรแกรม MCDA-GIS การวิเคราะห์การตัดสินใจเชิงพื้นที่อาศัยขีดความสามารถของระบบภูมิสารสนเทศ ผู้ใช้อาจเลือกวิธีการ Simple Additive Weighting (SAW) หรือ TOPSIS (Technique for Order Preference by Similarity to an Ideal Solution) ในการวิเคราะห์การตัดสินใจ ทั้งสองวิธีเป็นวิธีการมาตรฐานที่นิยมใช้วิเคราะห์การตัดสินใจแบบหลายหลักเกณฑ์ นอกจากนี้ ระบบยังสามารถแสดงผลลัพธ์เป็นแผนที่เพื่อนำไปใช้ในการบูรณาการร่วมกับข้อมูลอื่นได้ การจัดทำกรณีศึกษามีวัตถุประสงค์เพื่อทดลองใช้ระบบ รตส.และ MCDA-GIS ในกระบวนการตัดสินใจร่วมกันผ่านการประชุมเชิงปฏิบัติการ เพื่อนำข้อจำกัดที่พบในการใช้งานระบบดังกล่าว มาปรับปรุงแก้ไขโปรแกรมเพื่อให้มีความสมบูรณ์ยิ่งขึ้น กรณีศึกษาที่ได้จัดทำมี 4 กรณีศึกษา ผลจากการจัดทำกรณีศึกษาชี้ให้เห็นว่าโปรแกรม รตส. และ MCDA-GIS เป็นเครื่องมือที่ช่วยในการสนับสนุนการตัดสินใจสำหรับสถานการณ์ที่มีความหลากหลายทั้งในแง่ผู้มีส่วนร่วมในการตัดสินใจ ประเภทของทางเลือก ข้อมูลที่ใช้ในการตัดสินใจ วิธีการที่ใช้ในการหาค่าน้ำหนักความสำคัญ และกฎเกณฑ์ในการรวมหลักเกณฑ์เพื่อหาค่าน้ำหนักความสำคัญโดยรวมของทางเลือก ตลอดจนการแสดงผลลัพธ์ในรูปแบบต่างๆที่แตกต่างกันระหว่างการตัดสินใจที่ใช้และไม่ใช้ข้อมูลเชิงพื้นที่ ถึงแม้ว่าในระยะแรกของโครงการวิจัยโปรแกรม รตส.ได้รับการออกแบบให้ทำหน้าที่จัดโครงสร้างการตัดสินใจและวิเคราะห์หาค่าน้ำหนักความสำคัญของหลักเกณฑ์ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของระบบการวิเคราะห์หลายหลักเกณฑ์เชิงพื้นที่ แต่ขีดความสามารถของ รตส. และความต้องการของผู้ที่ใช้การวิเคราะห์หลายหลักเกณฑ์กับข้อมูลทั่วไปทำให้คณะนักวิจัยต้องปรับให้โปรแกรมนี้ทำงานได้โดยไม่ต้องผูกติดกับ GIS เพื่อความสะดวกในการนำไปใช้กับงานทั่วไป นอกจากนี้กรณีศึกษายังแสดงให้เห็นว่าการออกแบบโปรแกรม รตส. ให้สื่อความหมายในเชิงกราฟฟิกอย่างเหมาะสมทำให้ผู้ร่วมตัดสินใจที่เป็นเกษตรกรและนักวิชาการสามารถร่วมกันกำหนดวัตถุประสงค์ หลักเกณฑ์ และทางเลือกในการตัดสินใจเลือกผักปลอดสารพิษ ตลอดจนร่วมกันเปรียบเทียบหลักเกณฑ์และทางเลือกตามวิธีการ AHP ได้เป็นอย่างดี กรณีศึกษาสองกรณี แสดงให้เห็นว่าโปรแกรม MCDA-GIS สามารถช่วยสนับสนุนการตัดสินใจที่ใช้ข้อมูลเชิงพื้นที่สำหรับพื้นที่เป้าหมายขนาดใหญ่ระดับลุ่มน้ำและระดับจังหวัดได้ การวิเคราะห์การตัดสินใจแบบหลายหลักเกณฑ์ในลักษณะนี้แตกต่างจาก 2 กรณีแรก เนื่องจากจำนวนทางเลือกเป็นหน่วยแผนที่ซึ่งมีเป็นจำนวนมากเกินกว่าที่จะนำมาเปรียบเทียบทีละคู่ นอกจากนี้หลักเกณฑ์เป็นข้อมูลเชิงปริมาณซึ่งมีหน่วยวัดและช่วงค่าที่แตกต่างกันมาก จึงต้องการซอฟท์แวร์ที่ช่วยในการปรับมาตรฐานข้อมูลและคำนวณค่าน้ำหนักความสำคัญของทางเลือกที่มีเป็นจำนวนมหาศาลและแสดงผลลัพธ์เป็นแผนที่เพื่อสื่อสารกับผู้ตัดสินใจอย่างมีประสิทธิภาพ ผู้ใช้อาจเลือกใช้ชั้นข้อมูลประเภทเวคเตอร์ดังในกรณีศึกษาที่ 3 ซึ่งเป็นการหาความเหมาะสมของพื้นที่สำหรับปลูกพืชเศรษฐกิจในลุ่มน้ำแม่ปิงตอนบนครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 25,203 ตร.กม. หรืออาจใช้ชั้นข้อมูลประเภทราสเตอร์ดังเช่นในกรณีศึกษาที่ 4 ซึ่งเป็นการใช้ขีดความสามารถของ GIS ประเภทราสเตอร์ในการวิเคราะห์เชิงพื้นที่เพื่อสร้างชั้นข้อมูลหลักเกณฑ์และวิเคราะห์หาดัชนีความเหมาะสมของพื้นที่ในการใช้เลี้ยงปลาในจังหวัดเชียงราย โปรแกรม MCDA-GIS อาจนำไปใช้ในสถานการณ์อื่นที่ใช้ข้อมูลเชิงพื้นที่เป็นหลักเกณฑ์ เช่น การหาพื้นที่เหมาะสมสำหรับวัตถุประสงค์เฉพาะเรื่องอื่นๆ การจัดลำดับความสำคัญของลุ่มน้ำย่อย การกำหนดเขตสำหรับการผลิตทางเกษตร และการจัดลำดับพื้นที่เสี่ยงต่ออาหารขาดแคลน หรือภัยพิบัติ เป็นต้น เนื่องจากการกำหนดหลักเกณฑ์และข้อจำกัดของสถานการณ์หนึ่งๆสามารถเปลี่ยนแปลงแก้ไขได้สะดวก ดังนั้นจึงเหมาะต่อการสร้างสถานการณ์จำลองโดยการเปลี่ยนแปลงหลักเกณฑ์และข้อจำกัด ที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต แล้วประเมินผลกระทบต่อลำดับความสำคัญของทางเลือก ทำให้กระบวนการตัดสินใจมีประสิทธิภาพและสอดคล้องกับสถานการณ์ที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต This research project aims to develop a system that utilize the capability of Multicriteria Decision Analysis (MCDA) and Geographic Information System (GIS) to support the effective decision analyses which are based on spatial data. Ror Tor Sor or “collective decision” was developed using Visual Basic to facilitate decision makers to participate in defining a decision framework consisting of objective, criteria, sub-criteria and alternatives. The program employs Analytic Hierarchy Process (AHP) and Fuzzy AHP as main procedures to compare different criteria and alternatives and compute their relative weight of importance. This has been achieved through graphic user interfaces in Thai from constructing a decision framework, pair-wise comparison technique, and ranking alternatives to sensitivity analysis of the results. The MCDA-GIS was another software that was developed to utilize programming objects from ArcGIS to accomplish necessary steps in MCDA, its graphic user interface is in Thai. The program was designed to handle spatial data in either vector or raster formats. A user may define objective, criteria and their weights within MCDA-GIS or imported them from Ror Tor Sor. Standardization of the criterion maps are achieved by selecting appropriate functions from a set of models provided by the program. Two commonly used decision rules, Simple Additive Weighting (SAW) and Technique for Order Preference by Similarity to an Ideal Solution (TOPSIS) are provided for combining criteria and compute overall relative weights of importance for alternatives. The program also makes a tool available for verifying criteria, standardized criteria and the results of the decision as maps. In order to test the flexibility and performance of the programs, four case studies have been conducted. The results from the case studies indicate that Ror Tor Sor and MCDA-GIS could be useful tools for supporting decision in situations of diverse stake holders, type of alternatives, availability of data, decision rules, and type of spatial data. Originally, Ror Tor Sor was designed to be part of MCDA-GIS but the demand for using it in non-spatial data environment convince us to release this program independently from MCDA-GIS which requires ArcGIS to run it, this would be an unnecessarily burden for general users. The Ror Tor Sor user interface in Thai has proved that ranking alternatives using AHP may be achieved by participation of experienced organic vegetable growers who collectively define decision framework and select the most suitable vegetables according to their objective and criteria. Two case studies that were used to test the application of MCDA-GIS also illustrated that the program could conveniently handle target areas at the watershed and provincial levels. Decision making at this level are totally different from the above case studies because the number of alternatives depend on the amount of mapping units used for evaluation. The numbers are generally too many for pair-wise comparison as done in non-spatial data cases and criterion maps must be standardized before decision rules could be applied. The application of MCDA-GIS for land evaluation of rice, corn and longan in the Upper Ping watershed covers the areas of 25,203 sq. km. This case study used vector data and SAW as decision rule, the resulting suitability index map is more meaningful than the existing land suitability map because it provide continuous index that can be easily used for estimating crop yield and economic land suitability providing the cost of inputs and price of crop produces. MCDA-GIS can work with raster data as illustrated in the site suitability case study in Chiang Rai province for culturing fish in the paddy. The case study employed the TOPSIS method as the decision rule. MCDA-GIS may be used in other situations that require spatial data as criteria such as site selection for other specific purposes, watershed prioritization, agricultural zoning, natural hazard and environmental vulnerability map, etc. The flexibility in adding and removal of criteria, constraint and parameters of the models used for standardization of the criterion maps also facilitate testing the impacts of different scenarios on priority ranking of alternatives for more effective planning.