โครงการวิจัย เรื่อง หนี้สินภาคครัวเรือนของเกษตรกรในชนบทไทย เป็นการศึกษาวิเคราะห์ถึงปัญหาหนี้สินของเกษตรกรและสมาชิกในครัวเรือน โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) สำรวจสถานภาพทั่วไปเกี่ยวกับ ปัจจัยส่วนบุคคล ปัจจัยทางสังคม ปัจจัยทางเศรษฐกิจ และปัจจัยการเข้าร่วมโครงการตามนโยบายรัฐของเกษตรกร (2) ศึกษาเปรียบเทียบ ปัจจัยส่วนบุคคล ปัจจัยทางเศรษฐกิจ และปัจจัยการเข้าร่วมโครงการตามนโยบายรัฐ ระหว่างเกษตรกรผู้เข้าร่วมและไม่เข้าร่วมโครงการแก้ไขปัญหาหนี้สินภาคประชาชน (3) หาความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มตัวแปรอิสระของปัจจัยส่วนบุคคล ปัจจัยทางจิตลักษณะ ปัจจัยทางสังคม ปัจจัยทางเศรษฐกิจ และ ปัจจัยการเข้าร่วมโครงการตามนโยบายรัฐของเกษตรกร ที่มีผลต่อตัวแปรตาม ได้แก่ ความสามารถในการชำระหนี้ของเกษตรกร การชำระหนี้จริงของเกษตรกร หนี้สินของเกษตรกร และการเข้าร่วมโครงการแก้ไขปัญหาหนี้สินภาคประชาชนของเกษตรกร (4) กำหนดนโยบายที่เหมาะสมต่อการแก้ปัญหาหนี้สินภาคครัวเรือนของเกษตรกรในชนบทไทยตามแนวปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง เพราะถ้าหากไม่สามารถแก้ปัญหาหนี้สินของเกษตรกรได้ การที่จะพยายามชักจูงให้เกษตรกรมาดำเนินชีวิตตามแนวเศรษฐกิจพอเพียงจะเป็นไปได้ยาก การวิจัยนี้ใช้วิธีวิจัยเชิงสำรวจ โดยใช้แบบสอบถามในการรวบรวมข้อมูลจากเกษตรกรตัวอย่างโดยแบ่งพื้นที่เป้าหมายของการวิจัยออกเป็น 9 อนุภูมิภาคทั่วประเทศ แล้วทำการคัดเลือกจังหวัดตัวแทนโดยวิธีการสุ่มตัวอย่างแบบง่าย เป็นตัวแทนของแต่ละอนุภูมิภาค 9 จังหวัด ได้แก่ จ.เชียงราย เพชรบูรณ์ ขอนแก่น นครราชสีมา ลพบุรี สระแก้ว สุพรรณบุรี ชุมพร และ นครศรีธรรมราช หลังจากนั้นจึงนำมาคัดเลือกอำเภอตัวอย่างจากจังหวัดตัวอย่างโดยวิธีการสุ่มตัวอย่างแบบง่าย จังหวัดละ 2 อำเภอ รวมจำนวน 18 อำเภอ สำหรับกลุ่มตัวอย่างในการศึกษานี้มีจำนวน 2,410 ราย จำแนกเป็นเกษตรกร 2 กลุ่ม ได้แก่ เกษตรกรเข้าร่วมโครงการแก้ไขปัญหาหนี้สินภาคประชาชน 978 ราย และเกษตรกรไม่ได้เข้าร่วมโครงการแก้ไขปัญหาหนี้สินภาคประชาชน 1,432 ราย นอกจากนี้ ยังมีการจัดประชุมสนทนากลุ่ม ระหว่างผู้มีส่วนได้เสียจากทุกภาคของประเทศ เพื่อระดมความคิดเห็นและข้อเสนอแนะต่อการแก้ไขปัญหาหนี้สินของเกษตรกรในชนบทไทย จากการวิเคราะห์ปัจจัยที่ส่งผลหรือมีปฏิสัมพันธ์กับการเป็นหนี้ของเกษตรกรสูง ในภาพรวมลักษณะดังกล่าวสะท้อนประเด็นในเชิงนโยบายสองลักษณะ ลักษณะแรกคือผู้ที่เป็นหนี้แล้วมีโอกาสที่จะชำระหนี้คืนได้น้อย ได้แก่ เกษตรกรที่สูงอายุ มีการศึกษาในระบบเท่ากับหรือต่ำกว่าประถมศึกษา มีจำนวนสมาชิกในครัวเรือนเกินกว่ารายได้ที่มีจำกัด มีแนวโน้มที่ต้องการจะยกระดับการบริโภค มีปัญหาในการตอบสนองต่อเทคโนโลยีที่จะช่วยลดต้นทุนการผลิต แต่มีแนวโน้มที่จะเปลี่ยนแปลงการผลิตตามเพื่อนเกษตรกรหรือการโฆษณาชวนเชื่อ จำเป็นต้องพึ่งโครงการรัฐทุกประเภทที่จะช่วยให้เข้าถึงแหล่งทุนได้ง่ายขึ้นหรือช่วยลดค่าใช้จ่ายลงได้ ลักษณะที่สองได้แก่เกษตรกรที่ไม่มีปัญหาหนี้สินจนเป็นที่น่าวิตก กล่าวคือ ถึงแม้มีหนี้มากก็มีทรัพย์สินมาก มีโอกาสในการหารายได้มาก ทั้งจากภาคการเกษตรและนอกภาคการเกษตร ได้แก่ เกษตรกรที่ยังมีอายุน้อย มีการศึกษาสูงกว่ามัธยมศึกษา มีจำนวนสมาชิกในครอบครัวไม่มากนัก มีทัศนคติเชิงบวกต่อการพัฒนาเทคโนโลยีที่จะช่วยลดต้นทุนการผลิตและพร้อมที่จะเรียนรู้เพิ่มขึ้น มีทรัพย์สินมาก มีรายได้การเกษตรและนอกการเกษตรมาก ทางแก้ปัญหาหนี้สินจากผลการศึกษานี้จะต้องแบ่งเกษตรกรออกเป็นสี่กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มที่หนึ่ง เป็นกลุ่มที่มีอายุยังน้อย และมีการศึกษาระดับมัธยมศึกษาขึ้นไป จัดว่าอยู่ในกลุ่มที่จะต้องเฝ้าระวัง ถ้าหากมีเทคโนโลยีที่จะสามารถลดต้นทุนได้หรือทำให้ผลิตภาพสูงขึ้น หรือแม้แต่ในเรื่องการบริหารจัดการด้านการเงินและการตลาด กลุ่มนี้จะสามารถรับได้และสามารถพัฒนาตนเองให้พ้นจากหนี้สินได้ในที่สุด กลุ่มที่สอง เป็นกลุ่มที่มีอายุมากขึ้นและเพลี่ยงพล้ำ ทำให้มีหนี้สินเพิ่มพูนมากขึ้น กลุ่มนี้ยังเป็นกลุ่มที่มีความหวัง ถ้าหากได้รับการแนะนำให้ลดละเลิกอบายมุข พยายามเพิ่มรายได้ด้วยการใช้เทคโนโลยีในการลดต้นทุน และลดรายจ่ายด้วยการทำบัญชีครัวเรือน และลดรายจ่ายที่ไม่จำเป็นอื่นๆ นอกเหนือจากอบายมุขได้อีก รวมทั้งโครงการของรัฐทั้งหลายที่มีผลในการลดรายจ่าย โดยเฉพาะอย่างยิ่งโครงการหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าและโครงการ SML เนื่องจากโครงการเหล่านี้เป็นโครงการที่เรียกว่าเป็นสวัสดิการชุมชนอย่างแท้จริง แต่ควรหลีกเลี่ยงโครงการประเภทที่เข้าถึงแหล่งทุนแล้วทำให้มีหนี้สินมากขึ้น ส่งเสริมการออมเพื่อให้มีการบริหารการเงินที่ดีขึ้นกว่าแต่เดิม เพิ่มสวัสดิการให้แก่ชุมชนโดยภาคประชาชนเอง กลุ่มที่สาม คือกลุ่มที่สิ้นหวังได้แก่กลุ่มเกษตรกรที่สูงอายุ มีระดับการศึกษาในระดับประถมศึกษาและต่ำกว่า มีที่ดินและทรัพย์สินน้อย ไม่สามารถหารายได้จากกิจกรรมนอกการเกษตรมาชดเชย ไม่มีเงินออม มีจำนวนสมาชิกในครอบครัวที่ไม่มีงานทำมาก เกษตรกรเหล่านี้ไม่สามารถช่วยได้โดยการให้พวกเขาเข้าถึงแหล่งเงินทุนเพิ่มขึ้น ทางที่เป็นไปได้มีทางเดียวคือหาทางลดหนี้หรือปลดหนี้ให้ พร้อมทั้งจะต้องมีสวัสดิการต่างๆ นอกเหนือจากโครงการ SML และ โครงการหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้ามารองรับ ส่งเสริมให้เกษตรกรเหล่านี้ลดรายจ่ายที่ไม่จำเป็นให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้ และทำการเกษตรเท่าที่จำเป็นต้องใช้ในครัวเรือนเป็นหลัก ซึ่งหน่วยงานของรัฐ และภาคประชาสังคมจะต้องเข้ามามีส่วนรับผิดชอบดูแลในด้านสวัสดิการให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้ กลุ่มสุดท้าย คือกลุ่มเกษตรกรทำเกษตรผสมผสานซึ่งเป็นตัวแปรที่ทำให้เป็นหนี้สินมาก ผลงานวิจัยนี้ไม่สามารถระบุได้อย่างชัดเจนว่าสาเหตุที่แท้จริงมาจากปัญหาใดบ้าง การอธิบายตัวแปรที่ปรากฏอยู่ในรายงานฉบับนี้ จึงเป็นเพียงการคาดเดามากกว่าการมีข้อมูลที่ชัดเจนมาสนับสนุน ประเด็นนี้จึงเป็นประเด็นจำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องมีการศึกษาต่อไป เพราะในความเป็นจริงได้มีทั้งข้อเสนอทางทฤษฎีและรูปธรรมจากการปฏิบัติว่า การเกษตรผสมผสานสามารถเป็นทางเลือกให้เกษตรกรมีชีวิตอย่างมีความสุขและปลอดจากภาระหนี้ได้อย่างแท้จริง แต่ผลจากการศึกษาในครั้งนี้กลับพบว่า อาชีพเกษตรผสมผสานกลับเป็นปัจจัยที่สำคัญปัจจัยหนึ่งที่ทำให้เกษตรกรมีหนี้สินเพิ่มขึ้น ประเด็นนี้จึงมีความจำเป็นที่จะต้องศึกษาระดับลึกเพิ่มเติมถึงกรณีที่เกษตรกรจะประสบความสำเร็จและไม่สำเร็จจากการเกษตรผสมผสานว่ามีปัจจัยหนุนเสริมหรือปัจจัยซ้ำเติมในเรื่องใดและในกรณีใดบ้าง จากภาพทั้งหมดที่ได้อธิปรายในที่นี้จึงชี้ให้เห็นชัดว่า ปัจจัยที่เด่นที่สุดที่จะช่วยให้เกษตรกรสามารถรอดพ้นจากภาวะหนี้สินได้เป็นเรื่องการศึกษาและความสามารถในการหาความรู้หรือพัฒนาอาชีพได้อย่างต่อเนื่อง ซึ่งจะเป็นการแก้ปัญหาหนี้สินของเกษตรกรในชนบทในระยะยาวได้อีกด้วย The Research Project on Household Debts of Farmers in Rural Thai is an analytical study on the debt problems of farmers and household members in Thai rural sector, with the objectives to (1) Survey the general conditions concerning personal factors, social factors, economic factors and the factors resulting from participating the projects related to government policy project factors of the farmers (2) Study and compare personal factors, economic factors and the factors resulting from participating the projects related to government policy project factors between farmers who joined the project to solve the debt problem of the poor and those who did not join (3) Find relation between groups of independent variables of personal factors, psychological factors, social factors, economic factors and the factors resulting from participating the projects related to government policy which affect the dependent variables namely the ability to make repayment of farmers, the real repayment of farmers, the debt and the participation in the project to solve the debt problem of the poor of farmers. (4) Set appropriate policy in solving the debt problems of farmers household in rural Thai that is sustainable and in line with sufficiency economy philosophy. This research employs a survey method using questionnaires as tools for collecting data from sample farmers, by dividing the research target areas into 9 sub-regions nationwide. After then representative provinces were selected by using Simple Random Sampling: SRS method as representatives of each of the 9 sub-regions, i.e., Chiang Rai, Petchaboon, Khon Kaen, Nakhon Ratchasima, Lopburi, Sra Kaew, Supanburi, Chumporn and Nakorn Srithammaraj, then select two representative districts from each representative province by using the SRS method. The total 18 districts were used as sample groups in this study comprising of 2,410 persons, categorized into farmers who joined the project to solve the debt problem to the poor, 978 persons and farmers who did not join that project 1,432 persons. Moreover, additional information was also collected from the process of Focus Group, Stakeholders and Networks or related groups in the region through the process of brainstorming comments and suggestions in solving the debt problems of farmers in Thailand. From analysis of factors affecting or interacting with high indebtedness of farmers as a whole, such characteristics reflect the policy aspects in two types. The first type is those who are indebted with small chance of repayment, i.e. older farmers, with education equivalent to or lower than primary level, having more number of household members than supportable by limited income, having tendency to elevate consumption level, having problem in responding to technologies that help reduce production costs, but with the tendency to change the production following fellow farmers or propaganda advertisements, they need to rely upon all types of government projects which will enable easier access to source of fund or help reduce costs. The second type is farmers with no worrisome debt problems, i.e. though the debt is high the asset is high too, there are lot of opportunity for income generation both from agriculture and non-agriculture. These are farmers who are still young, having higher education than secondary level, having not much number of household members, having positive attitude towards technological development that will help reduce production costs and ready to learn more, having lot of assets and high agricultural and non-agricultural income. The solution to debt problem from the results of this study will have to divide farmers into four groups. The first group is the group of young people with education at secondary level or higher which is categorized as a group to watch for. If there is a technology that will help reduce costs or increase productivity, or even in the matters of financial and marketing management, this group will be able to cope with and can develop themselves to be eventually free from debt. The second group is the group of older and stumbled people resulting in increased debt. This group is still a hopeful group if advised to reduce, refrain and quit unhealthy vices, and to try to increase income using technology in reducing costs, and to decrease expenses through household accounting practice and reduce other unnecessary expenses apart from unhealthy vices, including various government projects that result in reducing expenses especially the universal health project and the SML project because these projects are real community welfare projects, but should avoid the projects which enable access to sources of fund and result in higher debt, promote savings so as to have better financial management than formerly, increase welfare to the community by the public sector itself. The third group is the group of despair namely group of aged farmers with education at elementary level or lower, having little land and assets, unable to find income from non-agriculture to compensate, having no savings, having large number of jobless household members. These farmers cannot be helped by given easier access to sources of fund, the only possible solution is to find ways to reduce or discharge the debt along with to provide other welfares apart from the SML project and the universal health project as supporting bases, promote these farmers to reduce unnecessary expenses as much as possible and to do the farming principally for household use only, which the government agencies and the community sector must take parts in overlooking the welfare aspects as much as possible. The last group is the group of farmers engaged in integrated farming which is a variable leading to higher debt. The results of this study cannot clearly specify the real causes of problems. The explanation of variables appeared in this report, therefore, is more like an expectation than having clear supporting data. This issue is thus an issue that needs further study because in reality there have been theoretical recommendations and materialization from practice that integrated farming can be an option for farmers to live happily and to be really free from debt burden. But the results from this study have found out that integrated farming is one important factor which causes the farmers to have more debts. So this aspect requires additional in-depth study about the cases where farmers become successful and not successful from integrated farming, to see whether there are supporting factors or aggravating factors in what matters and in which cases. From the overall picture discussed herein, it has clearly pointed out that the most prominent factor that will help farmers to be free from debt burden is the matter of education and the ability in continuous knowledge acquisition or occupation development, which will also be a solution in solving debt problems of rural farmers in the long run.