การศึกษาแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากร ซึ่งพิจารณาจากพีระมิดประชากรที่แสดงถึงโครงสร้างอายุและเพศของประชากร จะเป็นพื้นฐานสำคัญประการหนึ่งสำหรับการวางแผนทั้งในระยะสั้นและระยะยาว และเป็นประโยชน์ต่อทั้งภาครัฐและภาคเอกชน ทั้งนี้เพราะข้อมูลทางประชากรในลักษณะที่สะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงตลอดช่วงชีวิตของประชากร เริ่มตั้งแต่อยู่ในครรภ์มารดา วัยเด็ก วัยทำงาน จนถึงวัยสูงอายุ หรือในลักษณะที่จะเปลี่ยนแปลงไปในอนาคตโดยอาจพิจารณาข้อมูลประชากรดังกล่าวข้างต้นเป็นรายปี หรือรายห้าปีจะเป็นข้อมูลพื้นฐานที่สำคัญยิ่งของการวางแผน สำหรับแนวโน้มประชากรของประเทศไทย ตั้งแต่ปี ค.ศ. 19501 (พ.ศ. 2493) ประเทศไทยมีระดับภาวะเจริญพันธุ์ (TFR) หรือสตรีในวัยเจริญพันธุ์ 1 คน มีบุตรโดยเฉลี่ยตลอดช่วงวัยเจริญพันธุ์ประมาณ 6.6 คน มีความคาดหมายการคงชีพเมื่อแรกเกิด 47.0 ปี ภาวะเจริญพันธุ์ของประเทศไทยมีแนวโน้มลดลง โดยลดลงจาก 6.6 ในปี ค.ศ.1950 เป็นประมาณ 1.9-2.1 ในช่วงปี ค.ศ. 1990-2045 และมีความคาดหมายการคงชีพเมื่อแรกเกิดเพิ่มขึ้นจาก 47.0 ปี ในปี ค.ศ.1950 เป็น 69.0 ปี 75.4 ปี และ 77.4 ปี ในปี ค.ศ.1990, 2020 และ 2045 ตามลำดับ แนวโน้มของการเปลี่ยนแปลงด้านภาวะเจริญพันธุ์และภาวะการตายดังกล่าว ทำให้สัดส่วนของประชากรวัยแรงงานมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 54.5 ปี ในปี ค.ศ.1950 เป็นร้อยละ 63.8 และ 70.0 ในปี ค.ศ.1990 และ 2020 ตามลำดับ และลดลงเหลือร้อยละ 60.4 ในปี ค.ศ.2045 ส่วนประชากรวัยสูงอายุมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 3.0 ในปี ค.ศ.1950 เป็นร้อยละ 4.3, 11.0 และ 21.0 ในปีค.ศ.1990, 2020 และ 2045 ตามลำดับ มีข้อน่าสังเกตว่าภาวะเจริญพันธุ์ของไทยอยู่ที่ระดับใกล้เคียง 2 เนื่องจากคู่สมรสไทยโดยเฉลี่ยปรารถนาที่จะมีบุตรประมาณ 2 คนและทั้ง 2 เพศ (แต่คู่สมรสปรารถนาที่จะมีบุตรเพศหญิงมากกว่าบุตรเพศชายเล็กน้อย) อย่างไรก็ตาม หากแนวโน้มการมีบุตรดังกล่าวเปลี่ยนแปลงไป คือ ความต้องการที่จะมีบุตรลดลงจากที่เคยปรารถนาไว้ประมาณ 2 คน และภาวะเจริญพันธุ์มีระดับต่ำกว่า 2 คน ประเทศไทยในอนาคตก็มีแนวโน้มที่จะมีสัดส่วนของประชากรวัยสูงอายุเพิ่มสูงขึ้นกว่าตัวเลขที่ยกมาข้างต้น นอกเหนือจากการตัดสินใจของแต่ละครัวเรือนแล้วการเปลี่ยนแปลงจะเป็นอย่างไรย่อมขึ้นกับแนวนโยบายของรัฐเป็นสำคัญ แม้ว่าภาวะเจริญพันธุ์ของประเทศไทยในภาพรวมในปัจจุบันจะอยู่ในระดับที่ต่ำกว่าระดับทดแทนเล็กน้อย แต่ก็มีความแตกต่างระหว่างภาค โดยประชากรในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคใต้ ยังคงมีภาวะเจริญพันธุ์ที่สูงกว่าระดับทดแทน และแม้ว่าภาวะเจริญพันธุ์ของประเทศไทยในภาพรวมจะต่ำกว่าระดับทดแทน แต่อัตราการเพิ่มของประชากรซึ่งอยู่ที่ร้อยละ 1.05 ต่อปีแสดงนัยว่าประชากรไทยจะยังคงเพิ่มจำนวนต่อไป ตราบเท่าที่อัตราการเกิดยังคงสูงกว่าอัตราการตายที่ผ่านมา การลดลงของระดับภาวะเจริญพันธุ์มีส่วนอย่างสำคัญในการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ของประเทศ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงก่อนวิกฤติเศรษฐกิจ ไม่ว่าจะเป็นการที่รัฐสามารถขยายการศึกษาภาคบังคับออกไปเป็น 9 ปี การที่สัดส่วนของนักเรียนต่อครู 1 คนลดลงทำให้สามารถการดูแลสั่งสอน เด็กในแต่ละชั้นเรียนได้ทั่วถึงมากขึ้น ยิ่งไปกว่านั้นเมื่อเกิดวิกฤติเศรษฐกิจ การที่ประชากรเพิ่มขึ้นในอัตราที่ช้าลง เป็นส่วนช่วยบรรเทาความรุนแรงของวิกฤติเศรษฐกิจโดยเฉพาะด้านการว่างงาน สำหรับในทิศทางแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 9 คณะทำงานร่างทิศทางนโยบาย ได้ให้ข้อเสนอเกี่ยวกับระดับภาวะเจริญพันธุ์โดยปรารถนาที่จะรักษาแนวโน้มระดับภาวะเจริญพันธุ์ให้อยู่ในระดับทดแทนเพื่อให้มีโครงสร้างประชากรที่สมดุล ตลอดจนการสนับสนุนให้แต่ละครอบครัวมีบุตรที่มีคุณภาพ โดยคำนึงถึงสภาพเศรษฐกิจและสังคมของแต่ละครอบครัวเป็นสำคัญ จึงเป็นแนวทางที่ได้วางแผนไว้ เพื่อให้ประเทศมีโครงสร้างประชากรที่น่าจะเหมาะสมกับการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมทั้งในปัจจุบันและในอนาคต