การเปิดตลาดเสรีตามพันธกรณีขององค์การการค้าโลก (WTO) รวมถึงการทำสัญญา เขตการค้าเสรี (Free Trade Area: FTA) ระหว่างประเทศไทยกับประเทศออสเตรเลียและนิวซีแลนด์ เมื่อเร็วๆ นี้ ประกอบกับกระแสการตื่นตัวของผู้บริโภคที่ต้องการผลิตภัณฑ์ที่มีความปลอดภัย อีกทั้ง ความเข้มงวด เอาจริงเอาจังของภาครัฐในเรื่องระเบียบและกฎหมาย GMP ทั้งที่บังคับใช้แล้วและกำลัง จะบังคับใช้ในอนาคตอันใกล้นี้ ส่งผลกระทบต่อหลายฝ่ายและหลายหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในวงจรการ ผลิตนม ทำให้ต้องปรับตัว ปรับระบบการผลิต และการควบคุมคุณภาพให้เข้มงวดยิ่งขึ้น ผลต่อเนื่องที่ ตามมาถึงศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ คือโรงงานแปรรูปนมจะเข้มงวดในการรับซื้อน้ำนมดิบจากศูนย์ฯ มากขึ้น ซึ่งศูนย์ฯ มีบทบาทหน้าที่ในการรวบรวมน้ำนมดิบจากเกษตรกรไปยังโรงงานแปรรูปนม และ ในขณะเดียวกันก็ทำหน้าที่เป็นหน่วยควบคุมมาตรฐานคุณภาพน้ำนมดิบให้กับโรงงานด้วย ศูนย์ฯ จึง เป็นกลไกสำคัญยิ่งในการควบคุมและพัฒนาคุณภาพน้ำนมดิบ เมื่อประเทศไทยจะต้องดำเนินการให้มี การพัฒนาและปรับปรุงคุณภาพและมาตรฐานของอุตสาหกรรมนมทั้งระบบ การพัฒนาในส่วนของ ศูนย์ฯ จึงจำเป็นต้องดำเนินการไปพร้อมๆ กันกับส่วนอื่นอย่างต่อเนื่องด้วย การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาบุคลากรและเครื่องมือสนับสนุนการนำเอาหลักเกณฑ์ วิธีการที่ดีในการผลิต (GMP) ไปปฏิบัติของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ วิธีการวิจัยประกอบด้วยขั้นตอน สำคัญ 3 ขั้นตอน คือ 1) การพัฒนาแบบประเมินมาตรฐาน GMP ของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ 2) การพัฒนาขีดความสามารถและศักยภาพด้าน GMP ของบุคลากรของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ และ 3) การสำรวจระดับมาตรฐาน GMP ของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ ผลลัพธ์ของการวิจัยมี 3 ส่วน ได้แก่ ผลลัพธ์ที่หนึ่ง คือ แบบประเมินมาตรฐาน GMP ของ ศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ ซึ่งมีลักษณะเป็นแบบตรวจรายการ (Checklist) ประกอบไปด้วย 7 หมวด 24 หมวดย่อย และ 548 รายการตรวจสอบ แบบประเมินฯ มีค่าความเที่ยงตรงตามเนื้อหา (Content Validity) โดยวิธีความเห็นผู้เชี่ยวชาญเท่ากับร้อยละ 90.88 ผลลัพธ์ที่สองคือ การพัฒนาความรู้ GMP และการฝึกอบรมการใช้แบบประเมินฯ ที่จัดทำขึ้นให้แก่บุคลากรของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบจำนวน 113 คน จาก 82 ศูนย์ที่เข้าร่วมโครงการวิจัย และผลลัพธ์ที่สาม คือผลการสำรวจมาตรฐาน GMP ของ ศูนย์ 82 แห่งที่เข้าร่วมโครงการ ซึ่งผลการศึกษาในส่วนนี้ พบว่าระดับมาตรฐาน GMP ของตัวอย่าง ศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ โดยภาพรวมอยู่ในระดับที่ค่อนข้างต่ำเพียงร้อยละ 43.91 เท่านั้น นอกจากนั้นข้อมูลจากการสำรวจทำให้ทราบจุดอ่อนและจุดแข็งของศูนย์ฯ ในการปฏิบัติ ตามหลักเกณฑ์ GMP ด้วย กล่าวคือ จุดอ่อนของศูนย์ฯ สว่ นใหญค่ ือ หมวดที่ 3 การควบคุมและการจัดการ น้ำนมดิบ หมวดที่ 4 การทำความสะอาดและการฆ่าเชื้ออุปกรณ์ หมวดที่ 5 การควบคุมคุณภาพ และ หมวดที่ 7 ส่วนสนับสนุนการผลิตน้ำนมดิบคุณภาพดี ส่วนจุดแข็งได้แก่ หมวดที่ 1 สถานที่ตั้งและ อาคารรับน้ำนมดิบ หมวดที่ 2 เครื่องมือ เครื่องจักร และอุปกรณ์การรับน้ำนมดิบ และหมวดที่ 6 บุคลากร ผลการวิจัยนี้ได้นำไปสู่ข้อเสนอแนะแนวทางการพัฒนา GMP ของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ อย่างเป็นระบบ ซึ่งประกอบไปด้วยภารกิจ 6 ประการ คือ (1) การดำเนินการให้มีการจัดทำกฎหมาย GMP ของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบ (2) การกำหนดให้มีผู้รับผิดชอบหลักในการกำกับ ดูแลและเฝ้าระวัง การปฏิบัติตาม GMP ของศูนย์ฯ (3) การดำเนินการให้มีการสำรวจศูนย์ฯ ทั่วประเทศโดยใช้ GMP กฎหมายในข้อ (1) ที่จัดทำขึ้น (4) การดำเนินการให้มีการจัดทำแผนงาน/โครงการพัฒนาและยกระดับ มาตรฐาน GMP ของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบทั้งในระดับศูนย์ฯ และระดับภาพรวมของประเทศโดย แผนทั้ง 2 ระดับมีความสอดคล้องและเกื้อหนุนกัน (5) การดำเนินการให้มีการนำเอาแผนงาน/ โครงการพัฒนายกระดับ GMP ของศูนย์ฯไปปฏิบัติอย่างจริงจัง พร้อมมาตรการสนับสนุนและ ช่วยเหลือ และ (6) การดำเนินการให้มีการประเมินผล แผนงาน/โครงการที่จัดทำขึ้น และนำผลไปใช้ ประโยชน์ นอกจากข้อเสนอแนะแนวทางการพัฒนา GMP ของศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบอย่างเป็นระบบ ดังกล่าวแล้ว ผู้วิจัยได้เสนอหัวข้องานวิจัยหนึ่งเรื่องที่ควรสนับสนุนให้มีการจัดทำไปพร้อมๆ กับงาน พัฒนา GMP ที่จะเกิดขึ้นคือ “การพัฒนาศูนย์รวบรวมน้ำนมดิบต้นแบบในการปฏิบัติตามมาตรฐาน GMP” เพื่อเป็นตัวอย่างสำหรับการศึกษาและดูงานของศูนย์ฯ ต่างๆ ในการดำเนินการพัฒนามาตรฐาน GMP ของตนเอง The development of Good Manufacturing Practice (GMP) Standards for Milk Collecting Centers. WTO commitment and recent FTA agreement with Australia and New Zealand, as well as consumer awareness of and government regulatory concern about safety and quality of food products, have made a great impact on management decision of firms and organizations involving in milk business. They all are required to adjust production process and quality control practices in order to obtain desirably qualified products. Milk collecting centers (MCCs), as a part in raw milk procurement system, receive the impact of quality requirement pressure in the forms of rigid buying conditions put on them by processing firms. MCCs collect raw milk from farmers, store it at the centers for a period of time, and later delivery it in bulk quantity to the processing plants. While raw milk are storing at MCCs, it must be kept properly according to Good Manufacturing Practice (GMP) guideline. In addition, the MCCs also function as primary quality control unit for processing firms as they set milk price for farmers based on quality standard suggested by their processing business associates. The role and functions of MCCs in the procurement system for quality raw milk are clearly essential; therefore, they should be equally recognized when a policy to improve milk quality standard are discussed, generated, and promoted. This research was aimed at the development of human resource and supporting tools to help facilitate the promotion and implementation of GMP in MCCs. The research activities included 3 tasks (1) the development of GMP checklist for MCC (2) the enhancement of GMP capability of MCC employees and (3) the benchmark survey of MCC’s GMP standard. The research methods employed to accomplish the tasks incorporated the followings: expert’s brainstorming, field visits, workshop, public hearings, and field survey. The research produced 3 outputs. The first output is the GMP checklist. This was a tool which is purposed to be used for GMP evaluation which, in turn, provides meaningful information for GMP improvement planning. The checklist was divided into 7 sections, 24 subsections, and 548 check items. The test on its content validity by means of expert opinion was found to be relatively high at 90.88 percent. The second output was the training of 113 MCC’s employees to enhance their GMP knowledge and their ability to manipulate and apply the GMP checklist and its manual. The third output was the findings from GMP survey of a sample of 82 MCCs. The average GMP score of the sample was found to be slightly low at only 43.91 percent. The survey result also indicated the strengths and weaknesses of the MCCs regarding their GMP standard. The strengths include building and surrounding area (Section 1); machine, tools, and equipment (Section 2); and personal hygiene (Section 6).; The weaknesses, on the other hand, include the management and control of raw milk in receiving area (Section 3); equipment cleaning and germs killing (Section 4); quality control (Section 5); and safety and quality support systems (Section 7). The result of this study has led to a set of recommendations for systematic development of GMP of MCCs. These recommendations are characterized by 6 missions. They are (1) the making of GMP of MCC to become law, (2) the designation of principal government authorities to be responsible for MCCs, (3) the operation of national survey that employs GMP evaluation tool to be developed according to GMP law made in mission (1), (4) the development of action plans to improve GMP standard of MCCs at both local or and national levels, (5) the management to put all plans into action as well as provide supporting measures to assist the implementation of plans, and (6) the management to have an evaluation of all action plans and purposefully utilize its result. In addition to the recommendations, one further research topic has been suggested to facilitate the systematic development of GMP of MCCs. It is titled “the development of MCC model for GMP implementation.” This MCC model will be served as learning and training place for other MCCs in the pursuit of GMP certification.