“โครงการวิจัยการศึกษาทางเลือก : ฐานข้อมูลและการวิเคราะห์” เกิดขึ้นจากข้อสังเกตต่อปรากฏการณ์การรวมกลุ่มและการจัดตั้งตนเองของชุมชนจำนวนมาก ในห้วง 10 ปีที่ผ่านมา ดังปรากฏในข้อมูลของสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) พ.ศ.2544 ที่บ่งชี้ว่ามีกลุ่มหรือชุมชนที่รวมตัวกันโดยเจตนา ( Intentional Community ) อยู่ถึงกว่า 60,000 ชุมชนทั่วประเทศ ปรากฏการณ์ดังกล่าวคือเครื่องสะท้อนถึงความต้องการที่จะกอบกู้วิกฤตและพึ่งตนเองในการแก้ไขปัญหาของกลุ่ม-ชุมชน อันเกิดจากผลกระทบของนโยบายพัฒนาแห่งรัฐ ที่นำมาซึ่งปัญหาร่วมและทุกข์ร่วมที่ไม่อาจแก้ไขได้ตามลำพังปัจเจก กลุ่ม-ชุมชนที่ดำเนินกิจกรรมหรือสร้างปฏิบัติการณ์หลากหลายอย่างนั้น มีลักษณะร่วมที่สำคัญคือ การใช้ปัญหาเป็นตัวตั้ง ( Problem base ) ในการสร้างการเรียนรู้ท่ามกลางกิจกรรม วิถีชีวิต และการแก้ปัญหา บางกลุ่ม-ชุมชนมีการจัดการเรียนรู้อย่างมีแบบแผน แต่เป็นเนื้อหาที่ไม่อิงกับหลักสูตรการศึกษาของรัฐ หากอยู่บนฐานภูมิปัญญาและองค์ความรู้ของท้องถิ่นเอง เป็นความรู้เชิงปฏิบัติที่ต้องเรียนรู้ผ่านการปฏิบัติ การสาธิต การทดลอง การบรรยาย ฝึกอบรม โดยกระบวนการเรียนรู้เหล่านี้ไม่มีการแบ่งลำดับชั้นของความรู้ เน้นการมีส่วนร่วมของผู้เกี่ยวข้องซึ่งมีหลากหลายวัย ใช้เครื่องมือถ่ายทอดความรู้หลากหลายอย่าง อาทิ ภูมิปัญญา วัฒนธรรม ธรรมชาติ ศิลปะ ประสบการณ์ และสื่อ เป็นต้น หลายกลุ่ม-ชุมชนมีการจัดตั้งตนเองเป็นองค์กรด้วยเจตนาจะใช้สิทธิจัดการศึกษาบนฐานของชีวิตจริง ที่แตกต่างจากระบบการศึกษาอย่างเป็นทางการ อย่างไรก็ดี การจัดการเรียนรู้บนพื้นฐานปัญหาและชีวิตชุมชนนั้น แท้จริงคือการศึกษาที่มีมาแต่เดิมในสังคมไทย ก่อนหน้าที่จะเกิดระบบการศึกษาในโรงเรียนขึ้น การจัดการเรียนรู้หรือการศึกษาทางเลือกดังกล่าวนี้ พบว่าจำแนกได้ 7 ฐานการเรียนรู้คือ 1. การศึกษาทางเลือกที่จัดโดยครอบครัวหรือ Home School ครอบคลุมทั้งแบบครอบครัวเดี่ยว และกลุ่มครอบครัวหรือเครือข่าย ปัจจุบันมีอยู่เกือบ 100 ครอบครัวทั่วประเทศ 2. การศึกษาทางเลือกที่อิงกับระบบของรัฐ ได้แก่ โรงเรียนในระบบที่จัดกระบวนการเรียนการสอนแบบเน้น ความรู้เชิงประสบการณ์และการปฏิบัตินอกตำราเรียน หรือนวัตกรรมการเรียนรู้ 3. การศึกษาทางเลือกสายครูภูมิปัญญา ได้แก่ พ่อครูแม่ครู ปราชญ์ชาวบ้าน ที่สังกัดกลุ่มหรือเครือข่ายและดำเนินการถ่ายทอดภูมิปัญญาแก่ชนรุ่นหลังทั้งแบบเสียค่าใช้จ่ายและไม่เสียค่าใช้จ่าย ในความรู้ด้าน ศิลปะการช่าง การแพทย์พื้นบ้านและสมุนไพร การอ่านเขียนอักษรโบราณ นาฏศิลป์พื้นบ้าน เป็นต้น 4. การศึกษาทางเลือกสายศาสนาและวิถีปฏิบัติธรรม ซึ่งจัดกระบวนการเรียนรู้แก่สมาชิกในสังกัด ทั้งแนวเศรษฐกิจพอเพียง การต่อต้านบริโภคนิยม การปฏิบัติสมาธิหรือการปฏิบัติธรรมในแนวทางต่างๆหลากหลายตามความเชื่อแต่ละสำนัก และก่อให้เกิดการเรียนรู้แก่ผู้เข้าร่วม 5. การศึกษาทางเลือกที่เป็นสถาบันนอกระบบรัฐ ได้แก่ กลุ่มกิจกรรมทางการศึกษาที่มีเจตนาในการ จัดกระบวนวิชาความรู้แก่กลุ่มเป้าหมายของตน ทั้งแบบเสียค่าใช้จ่ายและไม่เสียค่าใช้จ่าย เช่น สถาบันการเรียนรู้ขององค์กรพัฒนาเอกชน ศูนย์ ชมรม ฯ อาทิ สาวิกาสิกขาลัย มหาวิทยาลัยเที่ยงคืน สถาบันพัฒนาศักยภาพชุมชน เสมสิกขาลัย เป็นต้น 6. การศึกษาทางเลือกของกลุ่มการเรียนรู้ผ่านกิจกรรม เป็นภาคการเรียนรู้ที่กว้างขวางหลากหลายที่สุด ทั้ง กลุ่มการเรียนรู้ผ่านกิจกรรมออมทรัพย์ การเกษตร การแพทย์พื้นบ้าน การพัฒนาอาชีพ การสืบสานภูมิปัญญาและวัฒนธรรม การอนุรักษ์ฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม การอนามัยและสาธารณสุข การดูแลเด็กและเยาวชน การฟื้นฟูดูแลป่วยเอดส์ การป้องกันยาเสพติด การจัดการชุมชน เป็นต้น 7. การศึกษาทางเลือกผ่านสื่อการเรียนรู้และแหล่งเรียนรู้ ทั้งที่ผ่านสื่อสารมวลชนประเภทสิ่งพิมพ์ วิทยุ โทรทัศน์ และสื่อสมัยใหม่อย่างเว็บไซต์ รวมถึงห้องสมุด พิพิธภัณฑ์ การท่องเที่ยว หรือแหล่งเรียนรู้สาธารณะที่มีความต่อเนื่อง ก่อเกิดการเรียนรู้อย่างใดอย่างหนึ่ง ฐานข้อมูลและการวิเคราะห์ที่โครงการวิจัยฯจัดทำขึ้นนี้ ส่วนหนึ่งเป็นกลุ่ม-ชุมชน ที่ดำเนินกิจกรรมการเรียนรู้มานานจนเป็นที่รู้จักของสังคม เช่น ศูนย์วนเกษตรของผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม กลุ่มของพ่อผาย สร้อยสระกลาง กลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์ของครูชบ ยอดแก้ว เป็นต้น ทั้งนี้ ฐานข้อมูลส่วนใหญ่ได้มาจากวิธีวิจัยทั้งการใช้แบบสอบถาม การคัดสรรรายชื่อจากองค์กรพัฒนาเอกชน การสำรวจในระดับพื้นที่ และการคัดเลือกกรณีศึกษาเพื่อการสัมภาษณ์เชิงลึก ในที่สุดได้จัดทำกรณีศึกษาไว้ 209 กรณี จำแนกเป็นภาคเหนือ 58 กรณี ภาคกลาง 50 กรณี ภาคอีสาน 51 กรณี และภาคกลาง 50 กรณี โดยฐานข้อมูลนี้ครอบคลุม 5 ประเด็นสาระคือ ภูมิหลังของกลุ่ม-ชุมชน เจตนารมย์ของการจัดการเรียนรู้ เนื้อหาหาหรือหลักสูตรการเรียนรู้ รูปแบบหรือกระบวนการเรียนรู้ และผลกระทบที่เกิดขึ้น ทั้งนี้ เพื่อวัตถุประสงค์ในการจัดทำทะเบียน ( Directory ) กลุ่ม-ชุมชนที่จัดการศึกษาทางเลือกไว้เป็นข้อมูลยืนยันถึงตัวตนและรูปธรรมการจัดการเรียนรู้เหล่านั้น อีกทั้งเพื่อจะค้นหานิยาม ”การศึกษา” ตามความเข้าใจของกลุ่ม-ชุมชนเหล่านี้ ที่สำคัญคือเพื่อจะขยายความเข้าใจแก่บริบทการศึกษาไทยให้ชัดเจนว่า มีทางเลือกอันหลากหลายอยู่นอกระบบการศึกษาที่เป็นทางการ อันจะเป็นประโยชน์แก่การเรียนรู้ แลกเปลี่ยน ระหว่างภาคประชาชนเอง หรือระหว่างภาครัฐกับภาคประชาชน กับทั้งเพื่อนำไปสู่การศึกษาวิจัยในประเด็นการศึกษาที่เกี่ยวเนื่องต่อไป Education in Thailand has long been the responsibility of individual household, Community, and social organization in order to educate, develop working and living potentials of their children . With the birth of the state ‘s official education system , education has been turned into a tool of building the nation-state and producing the people for labor sector. This is the process that finally leads to an acceptance that school are the sole system of education. Therefore, to acquire knowledge has limitedly meant going to school . In reality , school system is currently facing its downfall, not only in Thai society but in any society all over the world . This is due to the fact that the changing system of production is resulted from the scientific , technological, and communicating advancement. The Thai Official Education system that closely ties to the bureaucratic system therefore has reached its critical turning point and has to be readjusted. Based on the belief that education is the most important tool of development of mankind, the education reform’s movement is undoubtedly inevitable. However, the Thai education reform currently underway remains in its old framework which only emphasizes the importance and the resources’ investment under the state’s education. Without a proper understanding of the real situation and the fact concerning the movement of the people who jointly cooperate nationwide in their effort to set up the learning body of boundless context of studies , the Thai education reform will undoubtedly go nowhere. These people intend to revive their role and the right to education’s management of their children . They realize that education in he state ‘school system is inadequate to cope with the change in modern world and neither it conform with the problem and living reality of the Thai community. Such phenomenon reflects the meaning of the boundless “knowledge” and “ learning” which are the basis of life and culture. It is , in reality, a lifetime learning process which does not at individual but more importantly at community development which plays a major role in solving the society’s problem in general . Therefor , the community knowledge is infact the public knowledge . With its basic learning based on the life or the problem base and pragmatism , the knowledge derives from the people ‘s cooperation and their interaction within the community that emphasize generosity and communal lifelihood . It is the knowledge controlled by religion oriented of worldview . for example , the knowledge in organic farming involves the respect forward nature and other living organism ; the knowledge in communal savings emphasizes the stability of communal living . This kind of knowledge is currently handed down through community scholars and leaders. Furthermore , many communities have been collecting this kind of knowledge, arranging the system as well as setting up activities in order to transmit the knowledge nationwide . These activities include the cross—community and cross –regional cooperation resulting in the creation of extensive network of knowledge exchange . This is an education in a true sense of the word . It is the learning that can develop both individual and community. It can give mankind its physical and spiritual wholeness. It is the learning that can solve misery and poverty . Therefore, community education should be an option for the Thai education system very much like the state’s school system. The study of the aforementioned alternative education can be divided into 7 settings learning bases. 1. Home School : This type of an alternative education should include both single and clustered families and their network. Currently, there are almost 100 families nationwide. 2. An Alternative Education with Reference to the State System : This refers to the schools that emphasize their teaching based on experience and extra—curriculum activities or leaning inovation. 3. Local wisdom--Teachers : these are the eld villager , the local wisdom teachers and peasant - scholars who associate with their own group and connected networks and transmit their knowledge to the succeeding generations with or without paying expenses , i–e . the knowledge in traditional fine art , traditional and herbal medicine , the reading and writing of ancient alphabet, regional performing arts ,etc. 4. Regional and Meditation : This is an alternative education which offers individual member the learning of both self- sufficient economic and anti-consumerism . Meditation varies according to different schools of belief. It contributes to the learning among participated individuals. 5. Non-government Organizations : This type of an alternative education aims at arranging the subjects of learning for target groups with or without paying expenses , for example the non-government organizations , Sawikasikkhalai , Midnightuniversity , The Institute of Communal Potential’s Development , Semsikkhalai , etc. 6. An Alternative Education through Social Activity : This is the most extensive type of learning . It includes , the learning of how to save , agriculture , traditional medicine , job-oriented development, the transmission of wisdom and culture, the preservation and restoration of natural resources and ecology , healthcare and public health , the care of children and young adults , the rehabilitation of AIDS patients , the prevention of drugs , etc. 7. Mass Media and Learning Resources : This type of an alternative education includes printed publications , radios , television programs , includes libraries , museums , sightseeing or any other public place where continuing learning can contribute to the learning of particular subject(s) . An alternative education differs from the state’s education as shown in the following: It is the learning associated with real life and the social circle of students . It is the learning process consists of the continual transmission of learning . It is the management and the process involve public cooperation . It affects the relations among related individuals or communities . There are different concepts , forms , and methods of learning . The context and the process of learning are based primarily on the problem base or community base . It is an interactive process of learning among learners . It is the non—governmental learning and does not rely on the state’s curriculum . An alternative education aims at particular subjects or target – objective, I-e. The development of living quality , potentials , self—worldview knowledge , and society – community knowledge . As a result , an alternative education is undoubtely process of community empowerment that can tell the Thai society of the real development derived mainly from the people sector . In the world where the state is weakening while the society is weakening while the society is expanding and become more sophisticated , there are inevitably multitude of crises . Therefore , it is naturally contributed to the search of alternatives , and an alternative education is venue of community-base education reform that will affect a true population’s development and problems‘ solvancy . It is also the learning that relies on resources , culture , and community wisdom . It is in fact the learning that does not waste the state’s budget and should be incorporated into Thai education system .