ผลที่ได้จากการศึกษา 4 ชุมชนกรณีศึกษาที่ได้รับการยอมรับว่าเป็นชุมชนเข้มแข็งพึ่งตนเองได้ในระดับหนึ่ง โดยมีองค์กรที่เป็นแกนนำในการ ขับเคลื่อนกระบวนการเรียนรู้สู่การพัฒนาร่วมกัน 4 ลักษณะคือ หน่วยงานภาครัฐ (GOs) ภาคเอกชน (NGOs) ภาคธุรกิจ (BOs) รวมทั้งองค์กรชุมชนเอง (POs) ผลการศึกษาพบประเด็นที่สอดคล้องกันชัดเจนว่า ศูนย์เรียนรู้ชุมชนไม่ว่าจะเป็นศูนย์เรียนรู้ประเภทใด (ศูนย์บริการฯ หรือศูนย์เรียนรู้ทั่วไป) สังกัดหน่วยงานประเภทใดก็ตาม ล้วนเป็นสิ่งที่ชุมชนต้องการ ไม่ว่าจะเป็นชุมชนขนาดใหญ่หรือชุมชนขนาดเล็กก็ตามเพราะเป็นสิ่งที่จำเป็นมากภายใต้ สภาวะการณ์ของโลกในปัจจุบันที่ชุมชนล้วนต้องการพัฒนาความเป็นอยู่และการปรับตัว ถ้าศูนย์เรียนรู้มีประสิทธิภาพจะทำให้ชุมชนสามารถที่จะมี โอกาสในการเข้าถึงทรัพยากรต่าง ๆ ทั้งจากภายในและจากภายนอกได้อย่างทั่วถึงร่วมกันและมีประสิทธิภาพ ผลที่ได้จากการศึกษาทั้ง 2 ระยะพบว่า ปัจจัยหลักที่จะสามารถส่งผลต่อประสิทธิภาพในการดำเนินงานของศูนย์เรียนรู้ใด ๆ ในชุมชน สามารถสรุปเรียงตามลำดับความสำคัญก่อน-หลังคือ 1) ต้องมีการศึกษาชุมชนอย่างถ่องแท้ทั้งที่เป็นปัจจัยภายในและปัจจัยภายนอก เช่น วิถีชีวิต วัฒนธรรม โครงสร้างการสื่อสาร 2) การบริหารจัดการศูนย์ฯ ที่เริ่มตั้งแต่โครงสร้างของศูนย์ฯ วิธีการถ่ายทอด ตลอดจนกระบวนการมีส่วนร่วมที่สอด คล้องกับวิถีชุมชน 3) ต้องมีการพัฒนาองค์ประกอบหลักของศูนย์ฯ ตามลำดับคือ คน โดยเฉพาะกลุ่มแกนนำ ตามด้วยวัสดุอุปกรณ์ที่จำเป็น และการ บริหารจัดการองค์ความรู้ตามที่ชุมชนต้องการ 4) ศูนย์ฯ ต้องมีการจัดการข้อมูลข่าวสาร/เนื้อหาที่ชุมชนต้องการ มักได้แก่ ข้อมูลที่เกี่ยวกับการพึ่งตนเอง ทางเศรษฐกิจ ตามด้วยข้อมูลเกี่ยวกับสวัสดิการต่าง ๆ และข้อมูลเกี่ยวกับการบริหารจัดการทรัพยากรชุมชนร่วมกัน และอีกปัจจัยสำคัญที่ต้องทำหน้าที่ เป็นกลไกหลักในการเชื่อมประสานแต่ละปัจจัยหลักดังที่กล่าวข้างต้นคือ ปัจจัยที่ 5) กระบวนการสื่อสาร ซึ่งประกอบด้วยรูปแบบและกลยุทธ์การ สื่อสารตลอดจนประเภทสื่อและสาร ที่แต่ละหน่วยงานข้างต้นใช้เพื่อให้เป็นเครื่องมือในการขับเคลื่อนกระบวนการเรียนรู้สู่การพัฒนาร่วมกัน พบว่า ทั้ง 4 ชุมชนกรณีศึกษา ใช้รูปแบบและกลยุทธ์การสื่อสารแบบมีส่วนร่วมเป็นหลัก และต่อยอดด้วยเครือข่ายการสื่อสารทั้งในและนอกชุมชน โดยมี กลยุทธ์บางส่วนที่แตกต่างกัน เช่น ถ้าเป็นชุมชนขนาดเล็กหรือชุมชนดั้งเดิม ในที่นี้คือ ชุมชนที่ขับเคลื่อนด้วยองค์กร GOs และ Pos พบว่า รูปแบบและ กลยุทธ์การสื่อสารที่ใช้จะเริ่มจากการสื่อสารทางเดียวจากผู้นำ เช่น การประชุมชี้แจง การแจ้งข่าว จากนั้นจึงเป็นการสื่อแบบปฏิสัมพันธ์และพัฒนาต่อ เป็นแบบมีส่วนร่วมและแบบเครือข่ายตามลำดับ โดยมีสื่อบุคคลเป็นแกนนำเป็นผู้เชื่อมประสาน ในขณะที่ชุมชนที่มีขนาดกลางหรือที่เริ่มขยายตัว ใหญ่ขึ้น ในที่นี้คือ ชุมชนที่ขับเคลื่อนด้วยองค์กร NGOs และ BOs พบว่า รูปแบบและกระบวนการสื่อสารที่ใช้จะเน้นที่กระบวนการมีส่วนร่วมเพื่อ พัฒนาให้เป็นกลุ่มแกนนำหรือกลุ่มนำร่อง และขยายต่อด้วยกลยุทธ์เครือข่ายในที่สุด รูปแบบการสื่อสารที่ใช้จะเป็นการสื่อสารสองทาง ตามด้วยการมี ส่วนร่วม และเครือข่ายที่มีการวางแผนอย่างเป็นระบบและมีขั้นตอนที่ชัดเจนร่วมกันอย่างต่อเนื่อง กลยุทธ์การสื่อสารที่มีความสำคัญมากต่อการขับเคลื่อนกระบวนการเรียนรู้สู่การสร้างความเข้มแข็งและความยั่งยืนให้กับชุมชนคือ กลยุทธ์ การสื่อสารแบบมีส่วนร่วมและแบบเครือข่ายทั้งในและนอกชุมชน ทั้งระดับเดียวกันและที่ต่างระดับ เพื่อขับเคลื่อนกระบวนการเรียนรู้สู่การพัฒนาแบบ องค์รวม (One Stop Service) สำหรับประเด็นที่เกี่ยวกับสื่อประเภทต่าง ๆ พบว่า นอกจากจะใช้สื่อบุคคลเป็นหลักแล้ว สื่อที่ตามมาคือ สื่อกิจกรรมต่าง ๆ ที่มักจะใช้ในรูปแบบของสื่อแบบบูรณาการที่อยู่บนพื้นฐานของความสอดคล้องเหมาะสมกับวิถีชีวิตของชุมชน เช่น การสาธิต การศึกษาดูงาน การทำ แปลงทดลอง การอบรม สื่อหอกระจายข่าว ตลอดจนสื่อวัฒนธรรมของชุมชนเอง ส่วนสื่อสารมวลชนและสื่อไอที พบว่าเริ่มมีการใช้บ้าง เช่น การเปิด ดูราคาสินค้าเกษตร การโฆษณาชุมชนโดยหน่วยงานต่าง ๆ และการใช้สื่อไอทีเพื่อการทำนามบัตร ทำรายการสินค้าอย่างง่าย ๆ เป็นต้น ข้อเสนอที่สำคัญคือ การประสานงานร่วมกันระหว่างทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องเพื่อประสานการทำงานในทกระดับโดยเฉพาะระดับนโยบาย และ ร่วมกันพัฒนาศักยภาพของบุคลากร ซึ่งในที่นี้คือ ผอ.ศูนย์บริการฯ และแกนนำชุมชนอย่างต่อเนื่อง