ครงการวิจัย เศรษฐกิจเสรี การปรับโครงสร้างทางเศรษฐกิจ และผลกระทบต่อสิทธิทางเศรษฐกิจและสังคมในประเทศไทย รายงานวิจัยฉบับนี้เป็นการศึกษาที่พยายามทบทวนแนวคิด พัฒนาการ และการขยายตัวของสิทธิมนุษยชนและเศรษฐกิจเสรีใน กระแสโลกาภิวัตน์ ที่ทั้งสิทธิมนุษยชนและเศรษฐกิจเสรีขยายตัวไปอย่างรวดเร็ว ในขณะที่เศรษฐกิจเสรีกลายเป็นกระแสครอบโลก โดยมี สถาบันการเงินระหว่างประเทศองค์การการค้าระหว่างประเทศ และบรรษัทข้ามชาติเป็นตัวผลักดันหลัก กระแสสิทธิมนุษยชนก็ขยายตัวมาก ขึ้น แต่ดูเหมือนว่าจะไม่อาจทานกระแสเศรษฐกิจเสรีที่ทุนนิยมแผ่ซ่านไปถึงชุมชน และส่งผลกระทบต่อสิทธิมนุษยชน โดยเฉพาะสิทธิทาง เศรษฐกิจและสังคมเป็นอย่างสูง จากผลการศึกษาผลกระทบของเศรษฐกิจเสรีและการปรับโครงสร้างทางเศรษฐกิจทั้งในระดับโลกและในประเทศไทย พบว่า การที่ เศรษฐกิจของประเทศกำลังพัฒนา (โดยเฉพาะกรณีของประเทศไทย) เข้าไปเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจโลกอย่างแนบแน่น และการที่ประเทศที่มี ทุน (มากกว่า) สามารถเข้าไปเกาะกุมเศรษฐกิจของประเทศที่มีเศรษฐกิจอ่อนแอกว่าอย่างไม่มีข้อจำกัด ภายใต้หลักการการเปิดเสรีที่ไม่มีขอบ เขต และรัฐต้องสูญเสียอำนาจในการจัดการกับเศรษฐกิจภายในประเทศให้กับสถาบันการเงินระหว่างประเทศและบรรษัทข้ามชาติ เป็นผลถึง การละเมิดสิทธิทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างรุนแรงและทำให้ชีวิตของประชาชนส่วนใหญ่ขาดความมั่นคงมากขึ้น โดยรัฐอ่อนแอเกินกว่าที่จะ ปกป้อง ในขณะเดียวกัน ความสามารถของประชาชน/ชุมชนในการต่อสู้เพื่อสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐานก็ถูกลดทอนลงด้วยเหตุผลที่รัฐเรียกว่า “เพื่อการพัฒนา” โดยไม่ตระหนักว่ามันเป็นเผด็จการพัฒนา ทางออกอยู่ที่การทำให้เศรษฐกิจเสรีเป็นเศรษฐกิจที่คำนึงถึงความเป็นมนุษย์ ต้องมีการทบทวนบทบาทของรัฐ พัฒนาศักยภาพของ รัฐในการต่อรองในเวทีระหว่างประเทศในการเลือกแนวทางเศรษฐกิจ ปรับเผด็จการพัฒนาเป็นประชาธิปไตยพัฒนา รัฐต้องเข้มแข็งพอที่จะ ออกระเบียบกฎเกณฑ์ควบคุมตลาดให้เป็นธรรม กระจายอำนาจในการพัฒนาและการจัดการสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติกับชุมชน นำ มิติสิทธิมนุษยชนไปใช้ในการวางแผนและดำเนินการพัฒนาประเทศ และให้โอกาสชุมชนเป็นผู้กำหนดนโยบายสาธารณะอย่างแท้จริงใน ฐานะผู้มีส่วนได้เสีย กับต้องเรียกร้องให้สถาบัน Bretton Woods และองค์การการค้าโลกทบทวนนโยบายให้เชื่อมโยงกับมิติสิทธิมนุษยชน เพื่อให้เห็นว่าเศรษฐกิจโลกที่ไม่คำนึงถึงคุณค่าสิทธิมนุษยชนเป็นระบบเศรษฐกิจที่ต่อต้านประชาชน โครงการวิจัยสิทธิเกษตรกรในประเทศไทย กระบวนการเรียนรู้กับการพัฒนาระบบเกษตรกรรม มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบ/ ลักษณะการละเมิดสิทธิเกษตรกรไทยภายใต้การส่งเสริมเกษตรกรรมแผนใหม่ รวมทั้งเงื่อนไข/ปัจจัยที่เอื้ออำนวยให้การละเมิดสิทธิเกษตรกร ดังกล่าวเป็นไปได้ ขณะเดียวกันก็ศึกษาการปรับเปลี่ยน เรียนรู้ และพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืน ในฐานะรูปแบบหนึ่งของขบวนการ เคลื่อนไหวด้านสิทธิเกษตรกรในสังคมไทย รวมทั้งเปรียบเทียบและประเมินรูปแบบ/วิธีการเรียนรู้และพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืนที่ เหมาะสม โดยอาศัยวิธีการศึกษาเชิงคุณภาพ ประกอบด้วยการศึกษาภาคสนามใน 6 ชุมชน การศึกษาเจาะลึกเกษตรกรจำนวน 6 คน และ การศึกษาเอกสาร การศึกษาพบว่าการปรับเปลี่ยนจากระบบเกษตรกรรมดั้งเดิมสู่ระบบเกษตรกรรมแผนใหม่นอกจากก่อให้เกิดปัญหาและผลกระทบ ในด้านต่าง ๆ ยังเป็นกระบวนการละเมิดสิทธิเกษตรกรอย่างสำคัญ ไม่ว่าจะเป็นในด้านการเรียนรู้และพัฒนาระบบการผลิต ด้านการกำหนด ระบบการผลิต หรือด้านการใช้ประโยชน์และเข้าถึงทรัพยากรสาธารณะ ซึ่งเงื่อนไข/ปัจจัยที่เอื้ออำนวยให้การละเมิดสิทธิเกษตรกรเหล่านี้เป็น ไปได้ประกอบด้วย นโยบายและกฎหมายด้านการเกษตรและทรัพยากร ระบบส่งเสริมการเกษตร กลไกการปกครอง ระบบการสนับสนุนสิน เชื่อและปัจจัยการผลิต ระบบการศึกษาและวิจัย รวมทั้งระบบทุน/ตลาด อย่างไรก็ดี เกษตรกรได้เคลื่อนไหวเพื่อพิทักษ์สิทธิของตนหลายลักษณะ โดยเฉพาะในรูปของกระบวนการเรียนรู้และพัฒนา ระบบเกษตรกรรมยั่งยืน โดยในช่วงแรกเป็นการคิดค้นทดลองของเกษตรกร ช่วงต่อมาเป็นการเผยแพร่รูปแบบเกษตรของเกษตรกรที่ประสบ ความสำเร็จ การคิดค้นทดลองรูปแบบและเทคนิคเกษตรกรรมยั่งยืนโดยองค์กรพัฒนาเอกชนรวมทั้งหน่วยงานรัฐ รวมทั้งการแพร่กระจายของ แนวคิดและวิธีปฏิบัติเกษตรกรรมยั่งยืนจากต่างประเทศ ขณะที่ตั้งแต่ทศวรรษ 2530 เป็นต้นมามีฝ่ายต่าง ๆ เข้ามาเกี่ยวข้องจำนวนมาก โดย เกษตรกรได้พัฒนากลุ่มและเครือข่ายเพื่อดำเนินกิจกรรมการผลิต แปรรูป และตลาด โดยเฉพาะการรณรงค์เคลื่อนไหวในระดับนโยบายร่วม กับองค์กรพัฒนาเอกชน ขณะที่หน่วยงานรัฐเริ่มให้ความสำคัญกับการวิจัยและส่งเสริมเกษตรกรรมยั่งยืนในระดับนโยบาย เช่นเดียวกับโครง การอันเนื่องมาจากพระราชดำริที่ขยายตัวมากขึ้น ส่วนสื่อแขนงต่าง ๆ ได้จัดให้มีรายการเกี่ยวกับเกษตรกรรมยั่งยืนจำนวนมาก รวมทั้งภาค ธุรกิจเอกชนได้หันมาดำเนินธุรกิจส่งเสริมเกษตรกรรมยั่งยืน ทว่าบทบาทของฝ่ายต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการเรียนรู้และพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืนมีความต่างกัน นับตั้งแต่เป้าหมาย/วัตถุ ประสงค์ ขอบเขต/นัยสำคัญ หลักการ/แนวคิด รูปแบบ/วิธีการเรียนรู้และส่งเสริม ซึ่งส่งผลให้ประสิทธิผลหรือการเกิดขึ้นจริงของกระบวน การเรียนรู้และพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืนต่างกัน โดยเกษตรกรที่เรียนรู้และพัฒนาด้วยตนเองมักประสบความสำเร็จ เช่นเดียวกับการ ส่งเสริมขององค์กรพัฒนาเอกชนที่ประสบความสำเร็จ แม้จะมีข้อจำกัดรวมทั้งปัญหาและอุปสรรคอยู่ระดับหนึ่ง ส่วนการส่งเสริมของรัฐแม้ ประสบความสำเร็จในเชิงปริมาณ แต่มีข้อจำกัดหลายประการ เช่นเดียวกับโครงการเกษตรทฤษฎีใหม่ตามแนวพระราชดำริที่แม้ประสบความ สำเร็จในเชิงปริมาณแต่ยังมีข้อจำกัดอยู่มาก ทั้งนี้ ประสบการณ์การปรับเปลี่ยนเรียนรู้และพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืนในช่วง 3 ทศวรรษที่ผ่านมาชี้ให้เห็นว่า 1) รูปแบบและ เนื้อหาการเรียนรู้และพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืนไม่มีแบบแผนใดแบบแผนหนึ่งตายตัว การส่งเสริมระบบเกษตรกรรมยั่งยืนจึงจำเป็นต้อง คิดถึงรูปแบบและเนื้อหาที่ยืดหยุ่นต่อความแตกต่างหลากหลายเหล่านี้ 2) การส่งเสริมระบบเกษตรกรรมยั่งยืนแก่เกษตรกรภายใต้ระบบการ บริหารราชการแผ่นดินไม่เอื้อต่อการเรียนรู้ของเกษตรกร เพราะระบบดังกล่าวแข็งตัวเกินไป จำเป็นต้องสร้างรูปแบบหรือระบบการส่งเสริมที่ เป็นอิสระและยืดหยุ่น 3) การส่งเสริมการเรียนรู้และพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืนแก่เกษตรกรควรให้ความสำคัญกับความริเริ่มสร้างสรรค์ ของเกษตรกรควบคู่ไปกับกระบวนการกลุ่มซึ่งเป็นเงื่อนไขสำคัญของการเรียนรู้และ 4) ความสำเร็จของการเรียนรู้และพัฒนาระบบเกษตร กรรมยั่งยืนไม่ได้จำกัดเฉพาะกิจกรรมในแปลง หากแต่ที่สำคัญกว่าคือความคิดในการพึ่งตนเองของเกษตรกร เกษตรกรและชุมชนท้องถิ่นมีบทบาทสำคัญในการอนุรักษ์พัฒนาและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพ อย่างไรก็ตามปัจจุบัน บทบาทดังกล่าวถูกเปลี่ยนแปลงไปจากปัจจัยต่าง ๆ ทั้งที่เป็นปัจจัยภายในประเทศและปัจจัยจากการขยายตัวของอุตสาหกรรมชีวภาพจากต่าง ประเทศ เพื่อให้เกษตรกรและชุมชนสามารถรักษาบทบาทในการอนุรักษ์ พัฒนา และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพและภูมิปัญญา ท้องถิ่นซึ่งจะเป็นประโยชน์ทั้งต่อเกษตรกรและชุมชนเองและสังคมไทยโดยรวม จึงจำเป็นต้องวางหลักการและแนวปฏิบัติเรื่องสิทธิชุมชน และเกษตรกรในทรัพยากรชีวภาพและภูมิปัญญาท้องถิ่นขึ้น ทั้งนี้โดยวางอยู่บนฐานคิดของชุมชนเรื่อง “อิสรภาพ/เสรีภาพ” และ ”ความยั่งยืนชั่วลูกชั่วหลาน” โดยแนวปฏิบัติดังกล่าวครอบคลุมกิจกรรม การส่งเสริมบทบาทของเกษตรกรและชุมชนในการอนุรักษ์พัฒนา และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพ, การสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศกำลังพัฒนา, การฟื้นฟูกฎหมายจารีตประเพณี และ การปรับปรุงกฎหมายภายในเพื่อให้รองรับสิทธิเกษตรกรและชุมชน วัตถุประสงค์ของรายงานวิจัยนี้เพื่อศึกษาพัฒนาการสิทธิมนุษยชนที่พัฒนามาสู่สิทธิชุมชนในบริบทสังคมไทยว่ามีเงื่อนไข องค์ ประกอบ และกระบวนการอย่างไร และเพื่อศึกษานโยบายการพัฒนาของรัฐที่ละเมิดสิทธิชุมชนอย่างต่อเนื่อง ว่ามีกระบวนการละเมิดและปิด กั้นสิทธิชุมชนอย่างไร และขบวนการเคลื่อนไหวของประชาชนในการพิทักษ์สิทธิชุมชนเป็นอย่างไร ซึ่งชี้ให้เห็นการปรับเปลี่ยนนโยบาย โครงสร้างของรัฐ รวมทั้งพัฒนาการเคลื่อนไหวของขบวนการสิทธิชุมชน ผลการศึกษาพบว่า พัฒนาการแนวคิดสิทธิมนุษยชนในสังคมไทยชี้ให้เห็นถึงพลวัตการเคลื่อนไหวของขบวนการประชาชนที่ ปกป้องละเมิดสิทธิมนุษยชน ซึ่งปรับเปลี่ยนไปตามบริบทของการเมือง เศรษฐกิจ และสังคมในแต่ละยุคสมัย จากการถูกละเมิดสิทธิทาง การเมืองและกฎหมายในยุคการปกครองระบอบเผด็จการ มาสู่การเรียกร้องสิทธิทางเศรษฐกิจและสังคมภายใต้กระแสการพัฒนาเศรษฐกิจทุน นิยม ซึ่งก่อให้เกิดผลกระทบทางเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม และทรัพยากรธรรมชาติอย่างเห็นได้ชัด สิทธิดังกล่าวได้ถูกพัฒนามาสู่การตั้ง คำถามต่อนโยบายการพัฒนาของรัฐ และเรียกร้องถึงสิทธิในการพัฒนา และสิทธิในการมีสันติภาพ สิทธิชุมชนได้ถูกพัฒนามาจากรากฐาน ของสิทธิดังกล่าว ซึ่งเป็นการปรับความสัมพันธ์ทางอำนาจระหว่างชุมชนกับรัฐและสังคมให้นำมาสู่ความเท่าเทียม และยอมรับความหลาก หลายของสังคม นโยบายการพัฒนาของรัฐตั้งแต่การวางแผนพัฒนาเศรษฐกิจฉบับที่ 1 (พ.ศ. 2504) จนถึงแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2544) ซึ่งให้เห็นถึงกระบวนการกำหนดนโยบายทางเศรษฐกิจได้ส่งผลต่อการปรับเปลี่ยนโครงสร้างของรัฐไทย โดยมีแรงกดดันจาก ตลาดเศรษฐกิจการค้าระหว่างประเทศ บทบาทองค์การระหว่างประเทศ และบรรษัทข้ามชาติกลุ่มชนชั้นนำทางอำนาจซึ่งประกอบด้วยกลุ่ม ขุนนางนักวิชาการ นักการเมืองที่เติบโตจากทุนท้องถิ่นพัฒนามาสู่ทุนระดับชาติและทุนข้ามชาติ ได้ปรับเปลี่ยนโครงสร้างของรัฐเอื้อ ประโยชน์ต่อการพัฒนาเศรษฐกิจทุนนิยม และแบ่งปันผลประโยชน์ร่วมกัน ไม่ว่าจะเป็นการปกครองในระบอบเผด็จการหรือระบอบ ประชาธิปไตย และในศตวรรษที่ 21 อิทธิพลของการพัฒนากระแสโลกาภิวัฒน์ได้ลดทอนอำนาจนิยมของรัฐไทยเพื่อรับเอาการพัฒนาเศรษฐกิจ เสรีนิยมแบบไร้พรมแดนเข้ามาสู่โครงสร้างการกำหนดนโยบายของรัฐ ซึ่งส่งผลอย่างรุนแรงต่อการทำลายชุมชนท้องถิ่น จากการศึกษา 3 พื้นที่ ได้แก่ ชุมชนราศีไศล ชุมชนลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา และชุมชนกะเหรี่ยงทุ่งใหญ่นเรศวร พบว่าขบวนการ เคลื่อนไหวเพื่อพิทักษ์สิทธิชุมชนทั้ง 3 พื้นที่ ได้สร้างนวัตกรรมความสัมพันธ์แห่งสิทธิของชุมชนกับรัฐและกลุ่มทุนแบบใหม่ ซึ่งมิได้เป็น เพียงสิทธิตามประเพณีดั้งเดิมแบบตายตัว หากแต่มีพลวัตการเปลี่ยนแปลงไปตามปัจจัยภายนอกและภายใน ชุมชนชาวประมงขนาดเล็กร่วม กับชุมชนในเมือง ซึ่งใช้ประโยชน์จากลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลาได้สร้างนิยามสิทธิในการพัฒนาขึ้นมาบนฐานทรัพยากรในลุ่มน้ำทะเลสาบร่วม กันชุมชนราษีไศลได้ทำให้ประเด็นสิทธิในการดำรงชีวิตที่สัมพันธ์กับระบบนิเวศ โดยเฉพาะป่าทามและทรัพยากรที่เกี่ยวข้องทั้งหมดกลาย เป็นประเด็นสำคัญที่รัฐไม่สามารถจำกัดสิทธิค่าชดเลยที่ดินตามกฎหมายเท่านั้น แต่ต้องคำนึงสิทธิในการใช้ทรัพยากรร่วมกันบนฐาน ประเพณีและวัฒนธรรมของชุมชน หรือกรณีชุมชนกะเหรี่ยงทุ่งใหญ่นเรศวร การเคลื่อนไหวสิทธิชุมชนได้แสดงถึงอัตลักษณ์ทางชาติพันธุ์ที่ ผูกพันกับระบบวัฒนธรรม ฐานทรัพยากร ระบบการผลิตพื้นบ้าน ขบวนการเคลื่อนไหวสิทธิชุมชนทั้ง 3 กรณี แสดงให้เห็นการไม่ยอมจำนนต่อนโยบายการพัฒนาของรัฐและกฎหมายที่ทำลาย ชุมชนมาโดยตลอด และเป็นการปรับตัวเพื่อรุกกับกระแสการพัฒนาโลกาภิวัตน์ โดยบริบทพื้นที่ของชุมชนเชื่อมโยงเป็นเครือข่ายระหว่าง ชุมชนซึ่งร่วมกับกลุ่มคนในท้องถิ่นที่ใช้ทรัพยากรร่วมกัน และกลุ่มคนที่เข้าถึงข้อมูลข่าวสารของรัฐ ได้แก่ องค์กรพัฒนาเอกชน นักวิชาการ และสื่อมวลชน เพื่อสร้างพื้นที่สาธารณะในการท้าทายกับนโยบายการพัฒนาของรัฐ และวาทกรรมค่านิยมความเชื่อที่รัฐและทุนครอบงำมาโดย ตลอด ดังนั้นข้อเสนอทางนโยบายคือ การแก้ไขปัญหาการละเมิดสิทธิชุมชนต้องปรับเปลี่ยนความสัมพันธ์ทางอำนาจในระดับท้องถิ่นที่ เท่าเทียมและเป็นธรรม โดยเริ่มจากเครือข่ายชุมชนที่อยู่ในระบบนิเวศ วัฒนธรรม เพื่อจัดการทรัพยากรร่วมกันอย่างยั่งยืน และประสานกับ ภาคประชาสังคมผลักดันให้เกิดการปลดปล่อยทางค่านิยม ความเชื่อ และวัฒนธรรม ตลอดจนการปรับเปลี่ยนโครงสร้างทางนโยบาย กฎหมาย และกลไกรัฐที่เป็นอุปสรรคขัดขวางอำนาจการตัดสินใจของชุมชน การพัฒนาแนวคิดสิทธิชุมชนจึงเป็นการสร้างอัตลักษณ์พัฒนา รูปแบบสิทธิชุมชนในการควบคุมฐานทรัพยากรให้เข้มแข็ง ซึ่งจะนำไปสู่การป้องกันการละเมิดสิทธิทางการเมือง เศรษฐกิจ สังคม และ วัฒนธรรมโดยรัฐและกลุ่มทุน โจทย์การศึกษาขั้นต่อไป ควรมองถึงนวัตกรรมสิทธิชุมชนที่เกิดขึ้นจากขบวนการเคลื่อนไหวสิทธิชุมชนให้ลึกซึ้งและเป็นพลวัต ตลอดจนสร้างการหนุนช่วยระหว่างภาคประชาสังคมต่อชุมชน เพื่อปรับโครงสร้างความสัมพันธ์ทางอำนาจ และสร้างระบบ “สิทธิชุมชน” ให้เป็นระบบสถาบันที่เข้มแข็งขึ้น รายงานวิจัยชิ้นนี้เป็นผลิตผลจากการศึกษาค้นคว้าเพื่อหาคำอธิบายเกี่ยวกับพัฒนาการบางด้านในทางความคิดเรื่องสิทธิของสังคม ไทย โดยมีแกนเรื่องอยู่ตรงลักษณะที่โดดเด่นของสังคมตะวันออกเป็นบรรทัดฐาน และเนื่องจากสังคมไทยมีรากฐานของระบบความคิดทาง การ เมืองที่รับมาจากอินเดียและจีนในยุคสมัยที่ต่างกัน การปรับใช้ให้เข้ากับสังคมของตนจึงค่อย ๆ ก่อรูปขึ้นเป็นวัฒนธรรมเฉพาะจึงเกิดขึ้น ตามมา และเมื่ออิทธิพลวัฒนธรรมตะวันตกได้แผ่นเข้ามายังสังคมไทยในศตวรรษที่ 18 การปรับตัวที่ว่านั้นจึงมีคำอธิบายอยู่บนตรรกะที่แตก ต่างกันไปด้วย จากสมมติฐานดังกล่าว รายงานชิ้นนี้จึงเริ่มต้นด้วยการศึกษาถึงภูมิหลังที่มาของความคิดที่มาจากกระแสอินเดียและจีน โดยยึดเอา เฉพาะความคิดของศาสนาพราหมณ์ พุทธ และขงจื้อมาศึกษา ในฐานะที่เป็นความคิดที่อยู่ในกระแสหลักของสังคมไทยตามลำดับ การศึกษา ในรายงานไม่ได้ลงลึกในเชิงปรัชญา หากแต่ให้ความสำคัญกับกระบวนการทางประวัติศาสตร์อันเป็นแรงผลักดันที่ก่อให้เกิดความคิดเหล่านี้ และเมื่อความคิดเหล่านี้ตกมาถึงสังคมไทย ภาพที่เห็นอันเกี่ยวกับสิทธิทั้งในทางนามธรรมและรูปธรรมจึงมีฐานทางวัฒนธรรมเฉพาะตนไป ด้วย จากนั้น รายงานชิ้นนี้จึงได้ศึกษาต่อไปถึงคำอธิบายเกี่ยวกับเรื่องสิทธิของสังคมไทยบนฐานความคิดต่างกันกับของสังคมตะวันตก เมื่ออิทธิพลตะวันตกได้แผ่เข้ามายังสังคมไทย และสังคมไทยได้ค่อย ๆ รับมาใช้ ด้วยเหตุนี้ การศึกษาในรายงานจึงพยายามชี้เห็นถึงตรรกะ การอธิบายเกี่ยวกับเรื่องสิทธิที่แตกต่างกันระหว่างไทย (ซึ่งมีฐานคิดจากกระแสอินเดียและจีนรองรับ) กับตะวันตก (ซึ่งมีฐานคิดเฉพาะตนและ สังคมไทยรับเข้ามาใช้) ทั้งนี้ยังได้เชื่อมโยงกับประเด็นอื่น ๆ ที่อาจจะไม่เกี่ยวกับสิทธิโดยตรง (เช่นประเด็นเรื่องวิทยาศาสตร์) อีกด้วย ผลก็ คือ ทำให้เกิดความเข้าใจถึงรากฐานทางวัฒนธรรมที่แตกต่างกัน และเข้าใจถึงรากฐานวัฒนธรรมไทยในฐานะที่เป็นส่วนหนึ่งของความคิด ตะวันออกหรือที่การศึกษาในที่นี้เรียกว่า “เอเชียวิถี” (Asian Way) อันเป็นคำเรียกที่เกิดขึ้นตามกระแสปัจจุบัน จากการที่พบถึงความแตกต่างดังกล่าว จึงไม่แปลกที่ว่า เมื่อสังคมไทยเกิดการปฏิวัติในปี พ.ศ.2475 ไปแล้ว ผลของการแสดงออก ทางด้านสิทธิจึงไม่อาจสลัดตนหลุดไปจากรากฐานวัฒนธรรมเดิมของตนไปได้ ถึงแม้จะได้รับเอาความคิดตะวันตกมาใช้อย่างแทบจะเต็มที่ แล้วก็ตาม รากฐานความคิดที่ยังคงรองรับอยู่นี้รายงานการศึกษาเรียกว่า “สิทธิตามประเพณีไทย” อันเป็นสิทธิที่สะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจน ถึงอิทธิพลการคงอยู่ของขนบจารีตเดิมและสถาบันทางการเมืองเดิม โดยทั้งขนบจารีตและสถาบันทางการเมืองเดิมที่ว่านี้ได้แสดงบทบาทของ ตนเกี่ยวกับสิทธิผ่านปรากฏการณ์ที่เรียกว่า ”สังคมฐานันดร” อีกชั้นหนึ่ง เหตุฉะนั้น บทสรุปของงานศึกษาชิ้นนี้จึงนอกจากจะได้ประมวล ภาพรากฐานวัฒนธรรมไทยแล้ว ยังได้เชื่อมโยงการประมวลนั้นไปถึงแนวโน้มอันพึงประสงค์เกี่ยวกับสิทธิในสังคมไทยปัจจุบันอีกด้วย นั่น คือ การเชื่อมโยงไปถึงสิทธิชุมชนที่ซึ่งในเวลานี้ได้เผชิญกับประเด็นท้าทายต่าง ๆ อย่างมากมายจากการใช้ฐานคิดตะวันตกมาอธิบาย บทสรุป ของงานศึกษาชิ้นนี้จึงตั้งใจเรียกความคิดที่มีพัฒนาการและลักษณะเฉพาะนี้ว่า “สิทธิมนุษยชนสยาม” เทคโนโลยีชีวภาพ (Biotechnology) หมายความถึงความรู้ที่เกี่ยวข้องกับการใช้สิ่งมีชีวิตหรือกระบวนการทางชีวภาพในการเกษตร และอุตสาหกรรม ได้เข้ามามีบทบาทสำคัญในการพัฒนาทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีในปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในอุตสาหกรรมยา อาหารและการเกษตร ถึงแม้ว่าเทคโนโลยีสมัยใหม่ที่ใช้ในการปรับปรุงพันธุ์หรือที่เกี่ยวกับกระบวนการทางชีวภาพ จะมีประโยชน์ในการผลิต อุตสาหกรรม แต่เทคโนโลยีดังกล่าวก็อาจก่อให้เกิดผลกระทบต่อสังคม สิ่งแวดล้อม และชีวิตความเป็นอยู่ของบุคคล ในด้านสิ่งแวดล้อม สิ่งมีชีวิตหรือจุลชีพที่ได้รับการดัดแปลงโดยกรรมวิธีทางเทคโนโลยีชีวภาพ อาจมีผลกระทบต่อสภาพแวดล้อม อาจเป็นอันตรายต่อสิ่งมีชีวิตที่มีอยู่ตามธรรมชาติ และอาจนำมาซึ่งความเสียหายต่อระบบนิเวศน์ นอกจากนี้ การวิจัยเทคโนโลยีชีวิตภาพอาจ นำไปสู่การกระทำที่ฝ่าฝืนต่อจริยธรรมและเป็นการละเมิดต่อสิทธิมนุษยชน เช่น ด้วยการฉกฉวยเอาทรัพยากรชีวภาพและทรัพยากรพันธุกรรม ของประเทศกำลังพัฒนาไปดัดแปลง ด้วยการเปลี่ยนแปลงพันธุกรรมสัตว์ให้ผิดแผกแตกต่าง ไปจากสภาพตามธรรมชาติ ทำให้สัตว์ได้รับความ ทุกข์ทรมาน ด้วยการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางกายภาพของมนุษย์ หรือด้วยการใช้ยีน เซลล์ หรืออวัยวะส่วนหนึ่งส่วนใดของมนุษย์ เพื่อเป็นวัตถุแห่งการศึกษาวิจัย และเพื่อการแสวงหาประโยชน์ในเชิงพาณิชย์ เป็นต้น แม้การศึกษาวิจัยเทคโนโลยีชีวภาพจะเป็นประโยชน์ต่อความก้าวหน้าทางวิทยาการและประโยชน์ในด้านอื่น ๆ แต่ผลกระทบใน ด้านลบที่อาจเกิดขึ้นจากกิจกรรมดังกล่าวก็มีอยู่มากมายเช่นกัน เทคโนโลยีชีวภาพอาจนำมาซึ่งการละเมิดสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน หรือการ กระทำที่ขัดต่อหลักจริยธรรม นอกจากนี้ ยังอาจนำไปสู่การตักตวงผลประโยชน์จากผู้ยากไร้ สร้างระบบผูกขาดเหนือทรัพยากรชีวภาพใน ประเทศเขตร้อน รวมทั้งอาจก่อให้เกิดผลกระทบต่อโครงสร้างและระเบียบทางสังคมและกฎหมายของประเทศต่าง ๆ Research Project on Economic Liberalism, Structural Adjustment And its repercussions on Economic and Social Rights in Thailand This research project is an attempt to review the concepts, development and dramatic expansion of both market economy and human rights in the era of globalization. While laissez-faire economy-with international financial institutions, international trade organizations and transnational corporations as prime movers-has become a dominant global regime, human rights has grown more prevalent as well. However, the free economy stream seems to have infiltrated local communities and have had adverse effects on human rights economic and social rights, in particular. This study of the impacts of economic liberalism and structure adjustment program at both global and national levels reveals the multi-faceted facts that developing economies (particularly Thailand) have become closely integrated into global economy. Countries with more capitals, inspired by the principle of unconstrained liberalization, are able to exercise their limitless control over the lesser economies. Alarming reality lies on the fact that states have lost to international financial institutions and transnational corporations the power to cope with their national economy. This has resulted in serious violations of economic and social rights and destabilization of people’s livelihoods, a detrimental situation that states are often too powerless to prevent. In the meantime, the ability of people and communities to fight for basic human rights has weakened due to the expansion of “development”. State, for many decades, has been imposing authoritarian development regime. In this manner, development benefits have never been fairly and equitably distributed to all population groups. The main solution to these problems lies in the attempt to add a human face to the liberal economic regime. Roles of states must be carefully scrutinized and changed in order to improve its capacity at international negotiations to determine economic practices, and to turn authoritarian development to democratic development. States should be strong enough to regulate and bring about a just and fair market. Power should be decentralized to local communities when it comes to issues of development and environmental and natural resource management. Human rights perspective must be integrated into national development planning and implementation. Local communities, as a stakeholder, should have an active role in formulating public policies. Voices should be raised to Bretton Woods Institutions and the World Trade Organization to reconsider their policies and to bring human rights into view. The point must be clearly made that global economy without human rights value is definitely not a “sustained economic system”. On the contrary it is a system which goes against humankind and every human being. The more positive aspect of economic liberalism calls for a shared-value which is human rights. Local and farming communities have important roles in the conservation, development and utilization of biological resources. However, these roles have been negatively affected by government policy and pressure from the biotechnology industry, especially as a result of international trade negotiations. Developing the principle of “community rights” and “farmers’ rights” related to biodiversity and local knowledge will benefit not only local communities themselves but all Thai people. The principle should be based on the twin concepts of “freedom” and “sustainability” which are deeply rooted in the cultures and thinking of local communities. Implementation of farmers’ and community rights implies : supporting the role of communities in conserving, developing and utilizing biological diversity; promoting cooperation among developing countries, including at the regional level; recovering and revitalizing customary or common law; and adopting national laws to specifically promote both farmers’ and community rights. The objective of this research report is to study the progress from recognition of human rights toward recognition of community rights in Thai society. What are the conditions and processes involved? How have people’s movements protected community rights which have been violated or whose exercise has been blocked by state development plans? The report covers changes in policy, bureaucratic structures, and community rights movements alike. The report calls particular attention to the role of popular movements which attempt to prevent violation of human rights and which have adapted themselves to the political, economic and social contexts of each period. During periods of dictatorship, the concern has been with violations of political and legal rights, whereas under the capitalistic economic development regime, the call for economic and social rights has come to the fore, leading to questions about state development policies as well as demands for the right to peace. The concept of community rights has been developed from these roots as attempts have been made to change power relations among communities, the state and society in a way which promotes greater equality and recognition of social diversity. From the time of the First National Economic Development Plan in 1961 to that of the Eighth National Social and Economic Development Plan of 2001, the state’s development policies reveal a process of economic policymaking which has altered the structure of the Thai state under the pressure of international markets, international organizations and transnational firms. Under both dictatorship and democracy, power elites, including top academics as well as provincial politicians/businesspeople and later on national and international capitalists/politicians, have changed the state’s structure in a way which benefits capitalist development, all the while dividing the spoils among themselves. In the 21st century, the influence of globalization has reduced the authoritarianism of the Thai state only to result in state policies promoting neoliberal economic development without borders. The destructive effect on local communities has been severe. Studies of three local areas – Rasisalai, Songkhla Lake and Thung Yai Naresuan – suggest how movements for community rights have grown up in this context. Such movements are not founded on a notion of fixed traditional customs, but take account of the changes constantly occurring in both outward and inward circumstances. For example, small fisherfolk have joined with city communities who also make use of the Songkhla Lake basin in building together a definition of rights in developing basin resources. The Rasisalai community tackled the issue of rights to livelihoods connected with the local ecosystem, especially the seasonally flooded forests and its associated resources. This led to growing recognition that the state should compensate not merely for legally-owned land lost to its projects, but also for a whole range of commons defined through community customs and culture. Karen communities in Thung Yai, meanwhile, organized their defense of community rights around their distinctive culture and its resource base and domestic production system. None of these three movements for community rights is willing to surrender to state development policy or to laws destructive of community life. All of them constantly make adaptations in their encounter with globalization and connect themselves to other community movements, as well as to groups who use the same resources and groups who have access to information from the state, such as NGOs, academics, and the mass media, in order to lay a public basis for challenges to state development policy and to the rhetoric and beliefs the state and capital use in their attempt to dominate society. To solve the problem of violations of community rights, it is necessary to make power relationships at the community level more equal and just, ensure that community use of local ecosystems can be sustained through community networks and their culture, and coordinate with other groups in society in a common push for liberation in values, beliefs and culture. The point is to change policy and legal and bureaucratic mechanisms which are now an obstacle to communities’ ability to decide their own future. Developing the community rights concept is one way of attempting to protect political, economic, social and culrural rights violated by the state and by capital. Future studies should provide materials about community rights and their development from popular movements which can build broader support for local struggles to change power relations and build a stronger institutional system of community rights. This research report is the result of an inquiry into certain conceptual developments of ‘rights’ in Thai society. This research has as its hypothetical basis the unique tradition of eastern culture. Indian, and much later on, Chinese, political traditions and concepts were adopted, localized and blended, and a unique traditional Thai political culture gradually emerged. However, the increasingly presence and threat of the much more powerful western culture during the 19th century imposed upon Thai society yet a radical change in its political culture, based now on a totally different philosophical basis. Based on such hypothesis, the report first discusses the historical context in which Indian and Chinese intellectual traditions emerged and evolved, in particular, Brahmanism, Buddhism and Confucianism, which became the 3 most influential sources of the mainstream Thai political tradition and concept. When these traditions were introduced into and adopted by Thai society as intellectual bases of its own political culture, a unique concept of ‘rights,’ among others, was formed. This is followed by the discussion on the totally different philosophical bases between the traditional Thai concept of rights influenced by Indian and Chinese intellectual traditions and that of the west which was introduced and forced upon Thai society. Aspects of divergence other than rights between the Thai culture and that of the west, such as ‘science,’ are also discussed. The traditional Thai culture obviously belongs to the eastern culture, the Asian Way. Because of such radical divergence, it is not surprising, therefore, to find that even after the 1932 revolution and having been exposed to western culture for quite sometime, the exertion of rights in Thai society has never been able to free itself from the traditional Thai concept of rights. This persistence of the traditional concept of rights reveals the much stronger presence of old Thai traditions and the traditional Thai political institutions, in particular the remnants of the highly stratified social structure of the Sakdina system. Based on its foregoing analysis of traditional Thai culture, the conclusion part of this report attempts a suggestion on the desirable solution to the problem of rights which has long been overshadowed by western discourse. The most obvious and critical case in point here is the debate on community rights. Such proposed solution is called in this research, the Siamese Human Rights. Biotechnology may be defined as the application of scientific and engineering principles to the processing of materials by biological agents to provide goods and services. It concerns the creation of new varieties of plant, new animal breeds and new micro-organisms, either by traditional methods such as selective breeding of plants and animals or by new methods such as embryo transfer or genetic engineering. In addition, the technology may also be used for food manufacturing and environmental management. Much effort is also going into the health sector to develop diagnostic products, pharmaceuticals and vaccines by using biotechnological knowledge. Biotechnology has now become an important factor for increasing rates of scientific and technological development, particularly in the field of medicine. Nowadays, a grate deal of modern pharmaceuticals are directly and indirectly developed from inventions in the field of biotechnology. The significance of biotechnology may stem from the fact that some modern drugs developed from biotechnology are able to target traditional diseases more precisely than conventional drugs, and biotechnological drugs provide precise cures with fewer side effects. There is a considerable amount of controversy on the balance between the costs and benefits to society from biotechnology. It is asserted by the biotechnology industry that the technology has beneficial effects. However, the view that upholds the significance of the biotechnology has com under challenge. The argument against the technology has been focused on two aspects: environmental and health risks, and ethics and morality. Although biotechnology has the potential to bring with it tremendous benefits, it also has the potential for incalculable and uncertain risks to human health and the ecology. Where biotechnological techniques are employed for the production of end products, the risk of accidental release to the environment is high. Open environment applications can have detrimental effects in case of new life forms being directly released into an ecosystem. There will be wider-and longer-terms ecological and health impacts if the engineered organisms are deliberately released into the environment. In addition, the use of biotechnology also raises ethical questions concerning the desirability to by-pass the natural process of evolution and to breed genetically superior organisms and weed out those deemed genetically inferior. It is doubtful whether biotechnological activities have respect for human life and integrity. Another ethical issue arising from biotechnology such as genetic testing or use of genetherapy also has societal implications. Biotechnology and genetic engineering are providing many benefits, but there are also many risks. Biotechnological inventions that allow industrialized countries to become self-sufficient in many products will change the international trade and economic balance and prosperity of people in developing countries. Biotechnology will have an enormous impact on the developing counties, especially enhancing appropriation of knowledge and genetic resources from the genetically rich South into the hands of corporations. What has become known as “bio-piracy” would in fact be promoted by the biotechnology. The technology will further concentration of power in fewer corporations due to the advantage conferred on them by biotechnological patents, without any mechanism for accountability.