การศึกษาวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพพื้นฐานทั่วไป สภาพการเลี้ยงสุกร ปัญหาอุปสรรค ต้นทุน ผลตอบแทน พฤติกรรมการบริโภค ความพึงพอใจ และการยอมรับการเลี้ยงสุกรขุนด้วยวิธีเกษตรธรรมชาติ (หมูหลุม) โดยศึกษาจากกลุ่มตัวอย่างในพื้นที่ 10 จังหวัด ประกอบด้วย เกษตรกรผู้เลี้ยงสุกรขุนด้วยวิธีทางการค้า จ านวน 87 ราย เกษตรกรผู้เลี้ยงสุกรขุนด้วยวิธีเกษตรธรรมชาติ (หมูหลุม) จ านวน 94 ราย ผู้บริโภคเนื้อสุกร จ านวน 44 ราย และผู้บริหารท้องถิ่น จ านวน 51 ราย โดยใช้แบบสัมภาษณ์ สถิติที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูล ประกอบด้วย ค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย และค่าไคสแควร์ ผลการศึกษา พบว่า เกษตรกรผู้เลี้ยงรายย่อยโดยวิธีการค้า และในระบบเกษตรธรรมชาติ (หมูหลุม) มีอาชีพ ท าการเกษตรแบบผสมผสาน มีการเลี้ยงสุกรมาแล้วไม่เกิน 5 ปี ราคาสุกรขุนที่ขายได้จะต่ ากว่าสุกรฟาร์ม ที่มีขนาด ใหญ่ เนื่องจากถูกกดราคาจากพ่อค้า เกษตรกรผู้เลี้ยงโดยวิธีการค้า จะประสบกับปัญหาราคาอาหารสัตว์ที่สูง เมื่อ เทียบกับผู้เลี้ยงในระบบเกษตรธรรมชาติ (หมูหลุม) พบว่าผู้เลี้ยงระบบการค้ามีค่าอาหารเฉลี่ยต่อการเพิ่มน้ าหนักสุกร 1 กิโลกรัมเท่ากับ 35.81 บาท และเลี้ยงโดยระบบธรรมชาติจะมีค่าอาหารเฉลี่ย 24.91 บาท หรือต่ ากว่าการเลี้ยงสุกร ขุนในระบบการค้า 10.90 บาท คิดเป็นร้อยละ 30.44 นอกจากนี้ยังมีผลพลอยได้จากวัสดุรองพื้นคอกเป็นปุ๋ยในฟาร์ม มีมูลค่า 416 บาทต่อสุกร 1 ตัว ซึ่งเป็นสิ่งที่เกษตรกรพึงพอใจมาก ส่วนในด้านสิ่งแวดล้อม การเลี้ยงโดยระบบ เกษตรธรรมชาติ (หมูหลุม) ไม่มีเสียงและกลิ่นรบกวนเพื่อนบ้าน ไม่มีน้ าเสียลงในแหล่งน้ าธรรมชาติ ท าให้เป็นอาชีพที่ ได้รับการยอมรับ ผู้บริหารขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ให้เลี้ยงในเขตชุมชนได้ ผู้บริโภค พบว่าเนื้อหมูหลุมเป็นที่ ยอมรับ เห็นว่าดีต่อสุขภาพ เนื่องจากเชื่อว่าไม่มีสารปนเปื้อน เพราะไม่มีการใช้ยา เนื้อสุกรสดสีน่ารับประทาน เก็บได้ นานกว่าเนื้อสุกรทั่วไป เมื่อน ามาปรุงเป็นอาหารมีรสชาติดี กลิ่นน่ารับประทาน ค าส าคัญ : เกษตรกรรายย่อย การเลี้ยงสุกรขุนด้วยวิธีทางการค้า การเลี้ยงสุกรด้วยวิธีเกษตรธรรมชาติ ทางรอดของ เกษตรกร 1/ ส านักส่งเสริมและพัฒนาการปศุสัตว์ กรมปศุสัตว์