การศึกษาสมรรถภาพการให้ผลผลิตของกระบือและความพึงพอใจของเกษตร ที่เข้าร่วมโครงการธนาคารโค-กระบือเพื่อเกษตรกร ตามพระราชดำริ: กรณีศึกษาในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน1 สว่าง อังกุโร2 สุพจน์ ศรีสร้อย2 สมัย ศรีหาญ3 บุญชู ชมพูสด4 สุวัฒน์ มัตราช5 ศุภวัฒน์ ศรีเชษฐา6 จักรีชัย วงศ์สาร7 บทคัดย่อ การศึกษาครั้งนี้ครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาข้อมูลพื้นฐานบางประการทางสังคมและเศรษฐกิจของเกษตรกร สภาพการเลี้ยง การให้ผลผลิตและผลตอบแทนจากกระบือ ความพึงพอใจ และปัญหาของเกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการธนาคารโค-กระบือเพื่อเกษตรกร ตามพระราชดำริ โดยการใช้แบบสัมภาษณ์ การบันทึกข้อมูลจริงของเกษตรกรที่ได้รับกระบือเพศเมีย จากโครงการฯ ระหว่างปี 2549 ถึง 2551ในพื้นที่จังหวัดขอนแก่น มหาสารคาม สกลนคร นครพนม และหนองบัวลำภู จำนวน 5 จังหวัดๆ ละ 50 ราย รวม 250 ราย โดยเก็บข้อมูลระหว่าง เดือนมกราคม 2552 ถึง สิงหาคม 2554 และวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติ ค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐานโดยโปรแกรมคอมพิวเตอร์สำเร็จรูป ผลการศึกษาพบว่าเกษตรกรเป็นเพศหญิง ร้อยละ 53.2 อายุเฉลี่ย 48.3 ปี การศึกษาระดับประถมศึกษา ร้อยละ 83.6 มีอาชีพหลักทำนา ร้อยละ 95.2 สมาชิกในครัวเรือน เฉลี่ย 5 คน จำนวนสมาชิกที่ใช้แรงงานเกษตรในครัวเรือน เฉลี่ย 3 คน พื้นที่ถือครอง เฉลี่ย 12.73 ไร่ รายได้ เฉลี่ย 30,831 บาท เกษตรกรร้อยละ 96.8เคยเข้ารับการฝึกอบรมการเลี้ยงกระบือ สภาพการเลี้ยงกระบือพบว่าเกษตรกรได้รับกระบือมาเลี้ยงมากที่สุดในปี 2551 ร้อยละ 59.2 สภาพสัตว์ที่ได้รับครั้งแรกมีสภาพสมบูรณ์/แข็งแรง ร้อยละ 63.2 รูปแบบของคอกพักสัตว์ส่วนใหญ่แยกออกจากตัวบ้าน ร้อยละ 92.0 ลักษณะการเลี้ยงดูโค-กระบือที่ได้รับจากโครงการส่วนใหญ่เลี้ยงแบบขังคอกและปล่อยเป็นบางเวลา ร้อยละ 58.8 การผสมพันธุ์แม่กระบือ โดยใช้พ่อพันธุ์ ร้อยละ 79.6 ใช้วิธีผสมเทียม ร้อยละ 20.4 ด้านอาหารสัตว์พบว่าเกษตรกร ไม่มีแปลงหญ้า ร้อยละ 67.2 ส่วนแหล่งพืชอาหารสัตว์ที่ใช้เลี้ยงสัตว์นอกจากแปลงหญ้าของตนเองแล้ว ใช้แหล่งหญ้าธรรมชาติ(ข้างถนนและหัวไร่ปลายนา) ร้อยละ 69.6 รองลงมาคือทุ่งหญ้าสาธารณะของหมู่บ้าน ร้อยละ 29.6 การผลผลิตและผลตอบแทนที่ได้รับจากการเลี้ยงกระบือของเกษตรกรตามโครงการ พบว่ากระบือให้ลูกเกิดแล้ว ร้อยละ 58.4 โดยให้ลูกตัวที่ 1 ร้อยละ 48.4 ให้ลูกตัวที่ 2 ร้อยละ 10.0 กระบือยังไม่มีลูกเกิด ร้อยละ 41.6 ลูกกระบือมีน้ำหนักแรกเกิด เฉลี่ย 27.03 กิโลกรัม น้ำหนักเมื่อหย่านม(8 เดือน)เฉลี่ย 154.36 กิโลกรัม และน้ำหนักเมื่ออายุ 1ปี เฉลี่ย 192.23 กิโลกรัม ช่วงห่างของการให้ลูก(calf interval) เฉลี่ย 563 วัน ด้านการใช้แรงงานกระบือที่ได้รับจากโครงการ มีการใช้แรงงานกระบือเพียงร้อยละ 1.2 เท่านั้นและมีการใช้มูลกระบือทำปุ๋ยไว้ใช้ ร้อยละ 85.2 ความพึงพอใจของเกษตรกรต่อการดำเนินโครงการ ที่มีผลต่อวิถีชีวิตเกษตรกรและชุมชน พบว่าเกษตรกรมีความพึงพอใจในระดับมากจากมากไปหาน้อย ได้แก่ มีความพึงพอใจด้านการตื่นตัวและหันกลับมาใช้ปุ๋ยคอกเพิ่มขึ้นรองลงมาได้แก่ ด้านทำให้ธรรมชาติมีความสมบูรณ์เพิ่มขึ้นและด้านทำให้มีแรงงานกลับคืนถิ่นหรือช่วยให้คนไม่ทิ้งถิ่นมากขึ้น ตามลำดับ เกษตรกรมีความพึงพอใจในระดับปานกลาง ได้แก่ ด้านมีการตื่นตัวและหันมาใช้แรงงานจากสัตว์มากขึ้น ตามลำดับ สรุปความพึงพอใจของเกษตรกรต่อการดำเนินโครงการ ที่มีผลต่อวิถีชีวิตเกษตรกรและชุมชน พบว่า ในภาพรวมมีความพึงพอใจในระดับมาก ปัญหาที่พบเรียงลำดับข้อคิดเห็นของเกษตรกรจากมากไปหาน้อย ไม่มีสถานที่เลี้ยงสัตว์พืชอาหารสัตว์มีไม่เพียงพอ ร้อยละ 89.2ได้รับสัตว์อายุน้อย ตัวเล็กไม่สามารถผสมพันธุ์ได้ ให้ลูกช้ามาก ร้อยละ 86.7 สังเกตการเป็นสัดยาก ร้อยละ 84.3ได้รับสัตว์จำนวนน้อยเพียงรายละ 1 ตัวเท่านั้นร้อยละ 81.5 เกษตรกรยากจนไม่มีทุนเลี้ยง ร้อยละ 79.2 คำสำคัญ : โครงการธนาคารโค-กระบือ เพื่อเกษตรกรตามพระราชดำริ สภาพการเลี้ยงกระบือ ความพึงพอใจ พื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน 1 ทะเบียนผลงานวิจัยเลขที่ 52(1)-0211-038 2 สำนักส่งเสริมและพัฒนาการปศุสัตว์ 3 สถานีวิจัยและทดสอบพันธุ์สัตว์นครพนม 4 สำนักงานปศุสัตว์จังหวัดขอนแก่น 5 สำนักงานปศุสัตว์จังหวัดมหาสารคาม 6 สำนักงานปศุสัตว์จังหวัดสกลนคร 7 สำนักงานปศุสัตว์จังหวัดหนองบัวลำภู