การศึกษาวิจัยในครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพการเลี้ยงและการตลาดโคชนของเกษตรกรในพื้นที่ภาคใต้เพื่อใช้เป็นข้อมูลในการอนุรักษ์และพัฒนาการเลี้ยงโคชนให้ยั่งยืน ขอบเขตของการศึกษา ทำการศึกษาสภาพผลการเลี้ยงโคในพื้นที่ภาคใต้ คุณสมบัติของผู้เลี้ยง วิธีการเลี้ยง วัตถุประสงค์ในการเลี้ยง พันธุ์สัตว์ที่เลี้ยง ความต้องการและการค้าโคมีชีวิต วิธีการเคลื่อนย้าย การควบคุมดูแลสุขภาพสัตว์ และการตรวจสอบเฝ้าระวังโรค การสนับสนุนของรัฐบาลในการเลี้ยงและดูแลสุขภาพสัตว์ กฎระเบียบว่าด้วยการค้าสัตว์มีชีวิต ระบบการค้า คุณสมบัติพ่อค้า รูปแบบการค้า การส่งมอบสินค้า ระบบการรับส่ง การปรับปรุงคุณภาพสัตว์ การดูแลสุขภาพสัตว์ วิธีการปรับปรุงคุณภาพสัตว์ก่อนเข้าสู่โรงฆ่าสัตว์ คุณสมบัติของเนื้อสัตว์ คุณสมบัติของตลาด พฤติกรรมผู้ซื้อและผู้ขายเนื้อสัตว์เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์เกษตรกรที่มีประสบการณ์และเลี้ยงโคชนเป็นอาชีพ จำนวน 120 ราย ในพื้นที่ จังหวัดนครศรีธรรมราช ตรัง พัทลุง สงขลา กระบี่ สุราษฎร์ธานี พ่อค้าโค จำนวน 39 ราย เจ้าของโรงฆ่าและเขียงเนื้อโค จำนวน 15 ราย และผู้บริโภคเนื้อโค จำนวน 76 ราย ในพื้นที่จังหวัดนครศรีธรรมราช กระบี่ สุราษฎร์ธานี ตรัง พัทลุง สงขลา ปัตตานี ยะลา และนราธิวาส โดยใช้วิธีวิเคราะห์เชิงพรรณนา ( Descriptive method )และวิธีทางคณิตศาสตร์และสถิติ หาค่าเฉลี่ย อัตราส่วน และร้อยละ ผลการศึกษา 1. ระบบและสภาพการเลี้ยงโคชนของเกษตรกรภาคใต้ พบว่า เกษตรกรผู้เลี้ยงโคชนเป็นเพศชาย มีอายุเฉลี่ย 46.23 ปี ส่วนใหญ่จบการศึกษาชั้นประถมศึกษา ร้อยละ 46.7 ประกอบอาชีพการเกษตร ร้อยละ 72.5 โดยเฉลี่ยมีรายได้ 13,845.9 บาทต่อเดือน พื้นที่ถือครอง 16.4 ไร่ มีประสบการณ์เลี้ยงโคชน 14.1 ปี มีจำนวนโคชน 7.5 ตัวต่อราย เกษตรกรส่วนใหญ่รวมกลุ่มกันทำกิจกรรมเกี่ยวกับการเลี้ยงและการแข่งขันโคชน มีการคัดเลือกลักษณะโคชนที่จะแข่งขันและผสมพันธุ์อย่างพิถีพิถัน โดยใช้ภูมิปัญญาชาวบ้านที่สืบทอดกันมา ลักษณะโคชนที่เกษตรกรต้องการมาก คือ มีรูปร่างใหญ่ เขาวง มีขวัญบริเวณหลัง สีดำและมีอายุเฉลี่ย 5.9 ปี เกษตรกรส่วนใหญ่เลี้ยงโคชนแบบผูกล่าม ร้อยละ 75.0 รองลงมาเกี่ยวหญ้าให้กิน ร้อยละ 37.5 เกษตรกรเกินครึ่งเลี้ยงแม่โคชนตั้งท้อง แม่โคชนเลี้ยงลูกและลูกโคชนในรูปแบบคล้ายกัน คือ เลี้ยงแบบปล่อยแทะเล็ม และมีการทำวัคซีนโรคปากและเท้าเปื่อย โรคพยาธิ และโรคแท้งติดต่อ มีเพียงส่วนน้อยให้อาหารเสริมแก่โคชนที่เลี้ยง โดยเฉลี่ยเกษตรกรหย่านมลูกโคชนเมื่ออายุ 8.9 เดือน เกษตรกรร้อยละ 76.7 เกี่ยวหญ้าธรรมชาติตามสวน ไร่นาหรือที่ดินสาธารณะมาเลี้ยงโค เฉลี่ยมีแปลงหญ้า 3.4 ไร่ต่อราย หญ้าที่นิยมปลูกและโคชนชอบกินมากที่สุด คือ หญ้าหวายข้อ ร้อยละ 41.7 เกษตรกรมีวิธีเตรียมโคชนเข้าแข่งขัน คือ คัดโคที่ลักษณะดี อายุเฉลี่ย 4.3 ปี มาฝึกซ้อมออกกำลังกายด้วยการเดินวิ่งเฉลี่ย 3.3 ชั่วโมงต่อวัน ตากแดด 5.23 ชั่วโมงต่อวัน อาบน้ำและให้กินหญ้าเป็นเวลาแบบเต็มที่ บำรุงกำลังร่างกายโคชนด้วยสมุนไพรและอาหารบำรุงกำลังต่างๆ โดยเฉลี่ยซ้อมคู่ทุก 21.3 วัน เป็นเวลา 7 เดือนหรือ 9.7 ครั้ง ครั้งสุดท้ายซ้อมคู่ได้นานเฉลี่ย 29.6 นาทีจึงจะนำโคไปเปรียบหาคู่ชนที่มีขนาดลำตัว เขา อายุ ความสูง สถิติการชนและลำคอ ใกล้เคียงกัน โดยเฉลี่ยเกษตรกรใช้เวลาเลี้ยงดูโค 4.6 ชั่วโมงต่อวัน มีรายได้และรายจ่ายจากการเลี้ยงดูโคชน 89,271.6 บาทต่อปีและ 21,187.6 บาทต่อปี ตามลำดับ 2. ระบบและสภาพการตลาดโคชนในพื้นที่ภาคใต้ พบว่า เกษตรกรมากกว่าครึ่งขายโคชนะการแข่งชันและพร้อมแข่งขัน ร้อยละ 55.8 และร้อยละ 57.5 ตามลำดับ โดยเฉลี่ยราคา 66,305.9 บาทต่อตัว และ 44,601.4 บาทต่อตัวโค ราคาสูงสุดที่ขาย 68,776.4 บาทต่อตัว ราคาขึ้นอยู่กับเชิงชน พันธุ์ประวัติและรูปร่าง โคแพ้การแข่งขันจะถูกขาย ร้อยละ 70.8 โดยเฉลี่ยราคา 22,170 บาทต่อตัว โดยวิธีตกลงราคา ผู้กำหนดราคาส่วนใหญ่ คือ เจ้าของโค ร้อยละ 43.5 พ่อค้าส่วนใหญ่ซื้อขายโคโดยวิธีเหมาตัว ร้อยละ 94.9 โดยใช้วิธีประมาณน้ำหนักเนื้อโคเมื่อชำแหละคูณด้วยราคาเนื้อโคชำแหละ และลบด้วยค่านายหน้าตัวละ 100 บาท เฉลี่ยมีรายได้ 2,146.1บาทต่อตัว มีเทคนิคต่อรองราคา คือ พูดจาสุภาพ ไม่เอาเปรียบ และต่อรองตามลักษณะรูปร่างของโค เขียงเนื้อส่วนใหญ่ซื้อโคโดยตรงจากเกษตรกรแบบเหมาตัว ร้อยละ 86.7 มาชำแหละเองหรือจ้างโรงฆ่า โดยเฉลี่ยมีค่าชำแหละ 628.5 บาทต่อตัว จำนวนโคที่ชำแหละ 293.7 ตัวต่อปีต่อราย มีรายได้ 1,306.6 บาทต่อตัว ผู้บริโภคเนื้อโคเฉลี่ย 1.29 กิโลกรัมต่อเดือนต่อคน สรุป การเลี้ยงโคชนเป็นวิถีชิวิตของคนใต้ มีความเหมาะกับสภาพพื้นที่ทั้งในด้านสายพันธุ์โค พื้นที่ดินทำกินที่มีไม่มาก แหล่งพืชอาหารสัตว์ โดยเฉพาะหญ้าธรรมชาติที่มีอยู่อย่างอุดมสมบูรณ์เนื่องจากภาคใต้มีปริมาณน้ำฝนมาก เกษตรกรสามารถนำมาใช้เลี้ยงโคชนสร้างอาชีพและรายได้ ด้านการตลาด เนื้อโคยังไม่เพียงพอกับความต้องการของผู้บริโภคทั้งในพื้นที่ภาคใต้และต่างประเทศ โดยเฉพาะผู้นับถือศาสนาอิสลามที่อาศัยกันอยู่มากในภาคใต้และประเทศเพื่อนบ้าน คำสำคัญ : การลี้ยงโคชน,การตลาดโคชน *ทะเบียนวิชาการเลขที่ ศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีนครศรีธรรมราช สำนักพัฒนาการปศุสัตว์และถ่ายทอดเทคโนโลยี กรมปศุสัตว์ อ.ร่อนพิบูลย์ จ.นครศรีธรรมราช 80130