โครงการ ค่ายเยาวชนคนดีของแผ่นดิน ดำเนินงานโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างการรับรู้ ความเข้าใจและสื่อสารการดำเนินงานของสำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริต ในภาครัฐ ในการป้องกันและปราบปรามการทุจริตสู่เยาวชน โดยการสร้างคู่มือการต่อต้านการทุจริตสำหรับเด็กและเยาวชนเพื่อเป็นแนวทางสำหรับการปลูกฝังให้เด็กและเยาวชนเกิดจิตสำนึก ค่านิยม และทัศนคติที่ดี ยึดมั่นในความซื่อสัตย์สุจริต ความถูกต้องชอบธรรม และต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่น ในทุกรูปแบบ เปิดเวทีสำหรับการแสดงความสามารถผ่านกิจกรรมการประกวดที่สื่อความหมาย ในการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่นของเด็กและเยาวชน ตลอดจนประชาสัมพันธ์และสร้างเครือข่าย การมีส่วนร่วมให้เด็กและเยาวชนเกิดความตระหนักในการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่นอย่างกว้างขวาง กลุ่มเป้าหมายในการดำเนินงานครั้งนี้ ได้แก่ เด็กและเยาวชนในสถานศึกษาระดับ ชั้นประถมศึกษา ปีที่ 4 - 6 (ช่วงชั้นที่ 2) ในเขตพื้นที่กรุงเทพมหานครและปริมณฑล จำนวน 5 โรงเรียน เด็กและเยาวชนในสถานศึกษาระดับชั้นมัธยมศึกษา ปีที่ 1 - 6 (ช่วงชั้นที่ 3 - 4) ในเขตพื้นที่กรุงเทพมหานครและปริมณฑล จำนวน 10 โรงเรียน และเด็กและเยาวชนในสถานศึกษาระดับชั้นมัธยมศึกษา ปีที่ 1 - 6 (ช่วงชั้นที่ 3 - 4) ที่เคยเข้าร่วมกิจกรรมโครงการ สร้างค่านิยมใหม่ เยาวชน ร่วมใจ ต้านภัยทุจริต ของสำนักงาน ป.ป.ท ซึ่งเป็นโรงเรียนที่เคยได้รับรางวัลสำหรับโรงเรียน ที่มีผลงานดีเด่นด้านการจัดกิจกรรมการสร้างเครือข่ายเยาวชนต้านภัยทุจริตภายในโรงเรียน จำนวน 5 โรงเรียน รวมโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการทั้งสิ้น 20 โรงเรียน และมีคณะครูและนักเรียนเข้าร่วมโครงการจำนวนไม่น้อยกว่า 3,000 คน ระยะเวลาที่ใช้ในการดำเนินโครงการ คือ 8 เดือน (240 วัน) โดยเริ่มตั้งแต่ เดือนมิถุนายน 2558 - เดือนมกราคม 2559 โดยคณะผู้ดำเนินงานได้กำหนดรูปแบบการดำเนินโครงการเป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 การประชาสัมพันธ์ภารกิจของสำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปราม การทุจริตในภาครัฐ รวมถึงการประชาสัมพันธ์กิจกรรมต่างๆ ของโครงการ ระยะที่ 2 การจัดกิจกรรมเพื่อปลุกกระแสการตื่นตัวในด้านการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่นทุกรูปแบบให้กับเด็กและเยาวชน ในสถานศึกษา โดยผ่านการจัดกิจกรรมค่ายการเรียนรู้ เช่น การฝึกระบบการคิดและความจำด้วย Mind Map การฟังเรื่องราวจากข้าราชการต้นแบบของแผ่นดิน การศึกษาดูงาน ณ สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตในภาครัฐ การเรียนรู้การสร้างสรรค์สื่อวีดีโอ และการให้ความรู้ ด้านกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันการทุจริตคอร์รัปชั่น เป็นต้น ตลอดจนการจัดมหกรรมทางวิชาการเพื่อเปิดพื้นที่ให้เด็กและเยาวชนได้แสดงความสามารถที่สื่อความหมายถึงการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่น เช่น การประกวดหนังสั้นหรือคลิป การประกวดการแสดงความสามารถบนเวที เป็นต้น นอกจากนี้ยังมี การจัดกิจกรรมการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่นอย่างต่อเนื่องในโรงเรียนต้นแบบที่มีกิจกรรมดีเด่น (Best Practice) ที่เคยเข้าร่วมกิจกรรมโครงการ สร้างค่านิยมใหม่ เยาวชนร่วมใจ ต้านภัยทุจริต อีกด้วย และระยะที่ 3 การประเมินผลการดำเนินกิจกรรมในรูปแบบของแบบสอบถามเพื่อประเมินผลความรู้และทัศนคติของผู้เข้าร่วมโครงการและการสัมภาษณ์กลุ่มเป้าหมายเพื่อเป็นแนวทางในการพัฒนากิจกรรมของโครงการอย่างยั่งยืน ผลการดำเนินงานโครงการในแต่ละกิจกรรม พบว่า การดำเนินกิจกรรมการฝึกระบบ การคิดและความจำด้วย Mind Map ทำให้เด็กและเยาวชนเกิดการระดมความคิดเกี่ยวกับการป้องกันและปราบปรามการทุจริตคอร์รัปชั่น โดยสามารถวิเคราะห์และสรุปอรรถสาระจากการเข้าร่วม โครงการค่ายเยาวชนคนดีของแผ่นดิน ตลอดจนสามารถพัฒนาการจัดระบบความคิดและเสริมสร้างกระบวนการจดจำสำหรับเด็กเยาวชนเพื่อบูรณาการประยุกต์ใช้ในชีวิตและกิจกรรมด้านอื่นๆ ได้อย่าง มีประสิทธิภาพ การดำเนินกิจกรรมการฟังเรื่องราวจากข้าราชการต้นแบบของแผ่นดิน ทำให้เด็กและเยาวชนเกิดจิตสำนึก ค่านิยม และทัศนคติที่ดี ยึดมั่นในความซื่อสัตย์สุจริต ความถูกต้องชอบธรรม และต่อต้านการทุจริตทุกรูปแบบส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรมจากการบอกเล่าประสบการณ์ของคนดีต้นแบบ การดำเนินกิจกรรมการศึกษาดูงาน ณ สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปราม การทุจริตในภาครัฐ ทำให้เด็กและเยาวชนได้สัมผัสกับประสบการณ์และเรียนรู้กระบวนการทำงานจริง ของหน่วยงานที่มีภารกิจด้านการป้องกันและปรามปรามการทุจริตคอร์รัปชั่น จนเกิดความเข้าใจ โดยประจักษ์จากกรณีตัวอย่างที่ได้พบเห็น การดำเนินกิจกรรมการเรียนรู้การสร้างสรรค์สื่อวีดีโอ ทำให้นักเรียนได้รับความรู้เกี่ยวกับกระบวนการผลิตสื่อ หนังสั้นหรือคลิปวิดีโอ สามารถนำความรู้ที่ได้รับไปต่อยอดพัฒนากับงานที่ใช้ประกวดหนังสั้นหรือคลิป ภายใต้แนวคิด มือน้อยสร้างสรรค์สังคมไทยสุจริต ได้อย่างมีประสิทธิภาพ การดำเนินกิจกรรมการให้ความรู้ด้านกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันการทุจริตคอร์รัปชั่น ทำให้เด็กและเยาวชนได้รับความรู้ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่น ไม่ว่าจะเป็นสถานการณ์การคอร์รัปชั่นของประเทศไทย รูปแบบต่างๆของการคอร์รัปชั่น ผลกระทบต่อประเทศชาติของปัญหาคอร์รัปชั่น ตลอดจนแนวทางในการป้องกันและแก้ไขปัญหา การทุจริตคอร์รัปชั่นอย่างยั่งยืน การจัดกิจกรรมการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่นอย่างต่อเนื่องในโรงเรียนต้นแบบที่มีกิจกรรมดีเด่น (Best Practice) ที่เคยเข้าร่วมกิจกรรมโครงการ สร้างค่านิยมใหม่ เยาวชนร่วมใจ ต้านภัยทุจริต ทำให้นักเรียนแกนนำและสถานศึกษาที่เป็นต้นแบบในการสร้างค่านิยมและทัศนคติเกี่ยวกับความซื่อสัตย์ สุจริต และยุติธรรม เกิดการต่อยอดในการให้ความรู้เกี่ยวกับแนวคิดและกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันการทุจริตคอร์รัปชั่น โดยการถ่ายทอดกิจกรรมไปยังนักเรียนคนอื่นๆ ตลอดจนการดำเนินกิจกรรมที่เกี่ยวกับการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่นโดยการมีส่วนร่วมของเครือข่าย โดยมีจุดมุ่งหมายที่สำคัญคือการสร้างโรงเรียนเครือข่ายในการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่น โดยมีเป้าหมายและทิศทางไปในทางเดียวกัน คือก่อให้เกิดเด็กและเยาวชนไทยที่มีความซื่อสัตย์สุจริตและยุติธรรม ในอนาคตต่อไป การจัดมหกรรมทางวิชาการเพื่อเปิดพื้นที่ให้เด็กและเยาวชนได้แสดงความสามารถที่สื่อ ความหมายถึงการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่น ทำให้เด็กและเยาวชนได้มีพื้นที่สำหรับการแสดงออก ถึงแนวคิด ทัศนคติ และค่านิยม ด้านการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่น ที่ได้นำเสนอออกมาในรูปแบบของความคิดสร้างสรรค์ การแสดงความสามารถ ตลอดจนเป็นการเผยแพร่และสื่อสารการดำเนินงาน ของสำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปรามปรามการทุจริตคอร์รัปชั่นอีกช่องทางหนึ่งด้วย จากผลการดำเนินงานโครงการค่ายเยาวชนคนดีของแผ่นดิน คณะที่ปรึกษาโครงการฯ จึงได้ได้รวบรวมข้อเสนอแนะในการพัฒนาการดำเนินงานโครงการฯ ทั้งในเชิงนโยบายและเชิงปฏิบัติ ดังต่อไปนี้ ข้อเสนอแนะระดับนโยบาย คณะผู้วิจัยได้เสนอแนะระดับนโยบายระดับกระทรวงศึกษาธิการและระดับสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา เพื่อกำหนดยุทธศาสตร์เชิงรุกในการพัฒนาและส่งเสริมกิจกรรมเด็กและเยาวชนในสถานศึกษา ดังต่อไปนี้ นโยบายระดับกระทรวงศึกษาธิการ 1) นโยบายเชิงรุก โดยการกำหนดให้โครงการค่ายเยาวชนคนดีของแผ่นดินเป็นหนึ่ง ในกิจกรรมด้านการพัฒนาผู้เรียน ให้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาทุกแห่งได้นำไปใช้ในสถานศึกษา อย่างต่ำเทอมละ ๓ หลักสูตรเพื่อให้นักเรียนได้เรียนรู้ และให้โรงเรียนได้นำไปใช้ได้จริง นอกจากนี้กระทรวงศึกษาธิการควรสนับสนุนงบประมาณให้โรงเรียนหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องดำเนินกิจกรรมในการพัฒนาเด็กและเยาวชนในสถานศึกษา 2) นโยบายระยะยาว โดยการรณรงค์ ประชาสัมพันธ์ เผยแพร่การดำเนินกิจกรรมในโรงเรียนของโรงเรียนต้นแบบ โดยประชาสัมพันธ์กิจกรรมที่เป็นกิจกรรมดีเลิศ (Best Practice) ส่งเสริมให้เด็กและเยาวชนในโรงเรียนได้มีส่วนร่วมในการดำเนินกิจกรรมที่เป็นการส่งเสริมบริบทโรงเรียนและชุมชนด้านกฎหมายเกี่ยวกับการป้องกันและปราบปราบการทุจริต นอกจากนี้ควรสร้างความเข้มแข็งและความยั่งยืนให้สถานศึกษามีเครื่องมือในการพัฒนาเด็กและเยาวชนผ่านสภานักเรียน และอัตลักษณ์ของโรงเรียนโดยการสร้างเสริมพลเมืองที่มีความซื่อสัตย์สุจริต และมีความยุติธรรมที่สามารถนำมาประยุกต์ใช้ในโรงเรียนและชุมชนอย่างมีประสิทธิภาพ นโยบายระดับสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา 1) ในส่วนนโยบายระดับสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาควรเน้นการประเมินผลโรงเรียนที่มีการนำโครงการค่ายเยาวชนคนดีของแผ่นดินไปใช้ในสถานศึกษา ว่ามีผลอย่างเป็นรูปธรรมตามเป้าหมายหรือตัวชี้วัดหรือไม่อย่างไร 2) จัดสรรบุคลากรจากสำนักงาน ป.ป.ท. ตรวจเยี่ยมและให้ความร่วมมือกับโรงเรียน ในการสนับสนุนให้นักเรียนสามารถสร้างนวัตกรรมและสร้างความเข้มแข็งของสภานักเรียนได้ อย่างยั่งยืน 3) ขอความร่วมมือไปยังหน่วยงานอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องในชุมชนเพื่อบูรณาการหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในการเปิดเวทีหรือสร้างพื้นที่ในการพัฒนาเด็กและเยาวชน เช่น สำนักงาน ป.ป.ท.เขตพื้นที่ องค์กรบริหารส่วนท้องถิ่น ศูนย์พัฒนาเด็กและเยาวชน สถาบันการศึกษา สำนักงานยุติธรรมจังหวัด ฯลฯ ข้อเสนอแนะระดับปฏิบัติการ คณะผู้วิจัยได้เสนอแนะระดับปฏิบัติในการพัฒนาและส่งเสริมเด็กและเยาวชนในสถานศึกษา โดยมุ่งเน้นให้โรงเรียนหรือสถานศึกษาจัดกิจกรรมให้ครบทั้ง 3 ลักษณะ คือ กิจกรรมแนะแนว กิจกรรมนักเรียน และกิจกรรมเพื่อสังคมและสาธารณประโยชน์โดยสามารถจัดกิจกรรมพัฒนานักเรียนได้หลากหลายรูปแบบและวิธีการ โดยมีขอบเขตดังนี้ 1) โรงเรียนต้องเน้นกิจกรรมที่ส่งเสริมการเรียนรู้ 8 กลุ่มสาระการเรียนรู้ให้กว้างขวางลึกซึ้งยิ่งขึ้น ในลักษณะเป็นกระบวนการเชิงบูรณาการโดยยึดหลักคุณธรรมจริยธรรม ตลอดจนสามารถบูรณาการระหว่างกิจกรรมแนะแนว กิจกรรมนักเรียนและกิจกรรมเพื่อสังคมและสาธารณประโยชน์ 2) โรงเรียนต้องเน้นกิจกรรมที่ตอบสนองความสนใจ ความถนัด และความต้องการของนักเรียนตามความแตกต่างระหว่างบุคคล เน้นการให้นักเรียนเห็นคุณค่าของวิชาความรู้ อาชีพและการดำเนินชีวิตที่ดีงาม ตลอดจนเห็นแนวทางในการศึกษาต่อและการประกอบอาชีพโดยตั้งอยู่บนพื้นฐานของความซื้อสัตย์ สุจริต 3) โรงเรียนต้องเน้นกิจกรรมที่ฝึกการทำงานและการให้บริการด้านการป้องกันและปราบปราการทุจริต คอร์รัปชั่น ทั้งที่เป็นประโยชน์ต่อตนเองและส่วนรวม เพื่อเสริมสร้างความซื่อสัตย์สุจริต ความยุติธรรม แก่ตนเองและสังคม 4) โรงเรียนควรมุ่งเน้นการสร้างนวัตกรรม และสภานักเรียนที่มีศักยภาพ ในการพัฒนาโรงเรียนและชุมชนอย่างยั่งยืนในด้านการป้องกันและปราบปรามการทุจริตคอร์รัปชั่น ในโรงเรียนและชุมชน 5) โรงเรียนส่งเสริมให้เด็กและเยาวชนในโรงเรียนได้มีส่วนร่วมในการดำเนินกิจกรรมที่เป็นการส่งเสริมบริบทโรงเรียนและชุมชนด้านความซื่อสัตย์สุจริต กระบวนการยุติธรรม การป้องกันและปราบปรามการทุจริตคอร์รัปชั่นในโรงเรียนและชุมชน 6) สร้างพื้นที่ในการดำเนินกิจกรรม โดยต้องได้รับการสนับสนุนจากผู้อำนวยการโรงเรียน คณะครูที่ปรึกษา และได้รับงบประมาณสนับสนุนการดำเนินงานจากสำนักงานป้องกันและปราบปราบการทุจริต หรือจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ข้อเสนอแนะสำหรับองค์การบริหารงานส่วนท้องถิ่น เพื่อให้เด็กและเยาวชนได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจำเป็นต้องจัดทำแผนพัฒนาเด็กและเยาวชนให้มีความสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ของโครงการฯและแผนพัฒนาขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั้งในเชิงสาระและรูปแบบ โดยจัดทำเป็นแผนยุทธศาสตร์ และกำหนดกิจกรรมพัฒนาเด็กและเยาวชนได้อย่างเหมาะสมสอดคล้องกับสถานการณ์ความจำเป็นของสังคม ดังนี้ 1) สนับสนุนให้ชุมชน องค์กรระดับท้องถิ่นและระดับชาติเปิดโอกาสให้เด็กและเยาวชน ได้เรียนรู้จากการมีส่วนร่วมแสดงความคิดเห็น และกำหนดความต้องการในกิจกรรมของสังคม 2) ปลูกฝังให้เด็กและเยาวชนมีจิตสำนึก เรื่องความซื่อสัตย์สุจริต ความยุติธรรม และ การป้องกันและแก้ไขปัญหาการทุจริต คอร์รัปชั่น 3) สนับสนุนให้เด็กและเยาวชนเป็นอาสาสมัครในการทำกิจกรรมที่มีประโยชน์ต่อชุมชน และสังคม 4) กระตุ้นให้ครู ผู้ปกครอง และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น มีส่วนร่วมในการเรียนรู้ เรื่องกฎหมาย ความซื่อสัตย์สุจริต และการป้องกันและแก้ไขปัญหาการทุจริต คอร์รัปชั่น 5) เติมเต็มในส่วนที่โรงเรียนต้นแบบขาด เช่น งบประมาณ วัสดุ อุปกรณ์ สถานที่การดำเนินกิจกรรม และความปลอดภัยเมื่อเด็กและเยาวชนเดินทางไปดำเนินกิจกรรมต่างๆ ในชุมชน ข้อเสนอแนะสำหรับโรงเรียนแกนนำ 1) โรงเรียนต้นแบบจะต้องดำเนินกิจกรรมอย่างต่อเนื่องและมีการต่อยอดของกิจกรรมให้เกิดผลอย่างยั่งยืน โดยพัฒนากิจกรรมให้เกิดนวัตกรรมใหม่ๆ อยู่เสมอ เพื่อให้นักเรียนได้เกิดการพัฒนาและกิจกรรมเกิดองค์ความรู้ใหม่ 2) โรงเรียนต้นแบบต้องทำการประชาสัมพันธ์การดำเนินกิจกรรมสู่สาธารณชนอย่างต่อเนื่อง 3) จัดทำเอกสารทางวิชาการ สื่อการเผยแพร่กิจกรรมสู่ชุมชนและโรงเรียนต้นแบบ และสร้างแหล่งเรียนรู้ในโรงเรียนเพื่อให้โรงเรียนเครือข่ายหรือโรงเรียนอื่นเข้าศึกษาดูงานการดำเนินกิจกรรม 4) จัดทำดัชนีชี้วัดความสำเร็จในการดำเนินกิจกรรมให้เป็นมาตรฐานเดียวกัน 5) สร้างเครือข่ายโดยไม่หยุดนิ่ง ทำการฝึกอบรมและรับสมัครสมาชิกเครือข่ายทั้งจากโรงเรียนและชุมชนอย่างต่อเนื่อง ข้อเสนอแนะสำหรับโรงเรียนเครือข่าย 1) โรงเรียนเครือข่ายควรมุ่งแสวงหาหลักการในการดำเนินกิจกรรมภายใต้โครงการค่ายเยาวชนคนดีของแผ่นดินอย่างจริงจัง เพื่อให้ได้องค์ความรู้ที่แท้จริง 2) โรงเรียนเครือข่ายควรสร้างดัชนีชี้วัดความสำเร็จของการดำเนินกิจกรรมทั้งด้านปริมาณและคุณภาพ 3) โรงเรียนเครือข่ายควรเผยแพร่กิจกรรมไปยังสาธารณะชน 4) โรงเรียนเครือข่ายและโรงเรียนแกนนำควรร่วมกันจัดมหกรรมทางวิชาการเพื่อนำเสนอกิจกรรมให้เป็นที่รู้จัก ข้อเสนอแนะสำหรับท้องถิ่น ท้องถิ่นระดับพื้นฐานประกอบด้วย บ้าน วัด โรงเรียน เพื่อให้เด็กและเยาวชนได้รับการพัฒนาเต็มตามศักยภาพ อันจะช่วยให้มีคุณภาพชีวิตที่ดียิ่งขึ้น และสอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจ สังคม และการเมืองที่มีการเปลี่ยนแปลงในอนาคต ท้องถิ่นจึงควรส่งเสริมคุณลักษณะเด็กและเยาวชนให้เป็นคนดีของสังคม ดังนี้ 1) สร้างความผูกพันในครอบครัว ภาคภูมิใจในความเป็นไทย มีทักษะในอาชีพและ การดำรงชีวิต ที่รู้จักเคารพสิทธิของผู้อื่น 2) สร้างวุฒิภาวะทางอารมณ์ จริยธรรมคุณธรรม และมีพฤติกรรมด้านความซื่อสัตย์สุจริต ความยุติธรรม และการต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชั่น 3) สร้างเจตคติที่ดีต่อการทำงาน มีศักดิ์ศรีและความภูมิใจในการทำงานสุจริต 4) สอนให้เด็กรู้จักคิดอย่างมีเหตุผลรอบด้าน และพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง 5) สอนให้เด็กรู้จักช่วยเหลือผู้ด้อยโอกาสและมีส่วนร่วมเพื่อการพัฒนาชุมชนและประเทศชาติ 6) สอนให้เด็กเข้าไปมีส่วนร่วมในกิจกรรมต่างของชุมชนและสังคม ข้อเสนอแนะสำหรับโครงการฯ 1) คณะผู้ดำเนินงานโครงการฯ ควรคิดค้นหรือสร้างนวัตกรรมขึ้นมาใหม่ เพื่อให้เกิด องค์ความรู้ที่แตกต่างและนำมาแก้ไขปัญหาเด็กและเยาวชนในสถานการณ์ปัจจุบันได้ครบทุกด้าน 2) การดำเนินโครงการควรจัดกิจกรรมในช่วงภาคเรียนที่หนึ่งของปีการศึกษา เนื่องจากในภาคเรียนที่สองแต่ละโรงเรียนต่างมีกิจกรรมที่ค่อนข้างมาก เช่น กีฬาสี เข้าค่าย สอบวัดผล เป็นต้น จึงอาจเป็นอุปสรรคต่อการร่วมกิจกรรมต่างๆ ของโครงการ 3) โครงการฯ ควรมีการเชิญผู้บริหารของแต่ละโรงเรียนเข้าร่วมการประชุมเพื่อรับทราบขอบข่ายและวัตถุประสงค์ของการดำเนินงาน ตลอดจนร่วมวางแผนการดำเนินงานโครงการ เพื่อให้ ทุกโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการได้รับทราบถึงการดำเนินงานในแนวทางเดียวกัน 4) คณะผู้ประเมินผลควรดำเนินการนิเทศกิจกรรมเพื่อให้คำปรึกษา ให้คำแนะนำ และประเมินผลการดำเนินกิจกรรมของโรงเรียนอยู่เป็นระยะๆ เพื่อติดตามความก้าวหน้าและพัฒนา การของโรงเรียนต้นแบบให้ดำเนินกิจกรรมอย่างยั่งยืนต่อไป 5) โครงการฯ ควรมีการสนับสนุนงบประมาณการดำเนินกิจกรรมของโรงเรียนอย่างสมควรและสม่ำเสมอ เพื่อความต่อเนื่องและยั่งยืนของการดำเนินกิจกรรมโครงการ