วิทยานิพนธ์ (ค.ด.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2559

การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. ศึกษาสภาวการณ์ของเด็กและเยาวชนนอกระบบ และการดำเนินการของหน่วยงานเพื่อช่วยเหลือเด็กและเยาวชนนอกระบบ 2. ใช้วิธีการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมพัฒนารูปแบบการจัดการศึกษาตลอดชีวิตสำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบโดยองค์กรชุมชน และ 3. นำเสนอข้อเสนอเชิงนโยบายการจัดการศึกษาตลอดชีวิตสำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบโดยองค์กรชุมชน เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ วิธีการดำเนินการวิจัยแบ่งเป็น 1. การศึกษาเอกสาร 2. การสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลหลัก และ 3.การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม พื้นที่ชุมชนที่ศึกษา ได้แก่ ชุมชนทรัพย์สินพัฒนา แขวงแสมดำ เขตบางขุนเทียน กรุงเทพมหานคร ผลการวิจัยพบว่า 1. ด้านสภาวการณ์เด็กและเยาวชนนอกระบบของประเทศไทย พบว่าปัจจุบันมีเด็กและเยาวชนที่มีอายุเข้าเกณฑ์วัยเรียนการศึกษาขั้นพื้นฐานแต่อยู่นอกระบบมากกว่า 1.44 ล้านคน สภาพปัญหาของเด็กกลุ่มนี้โดยส่วนใหญ่ คือ มีพฤติกรรมใช้ชีวิตเสี่ยง มีความเสี่ยงเรื่องเพศ มีความเสี่ยงต่อยาเสพติด เป็นประชากรด้อยคุณภาพ เป็นประชากรชายขอบด้อยโอกาส เป็นต้นตอของปัญหาสังคม ขาดความรู้ที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิต เผชิญกับปัญหาด้านสุขภาพ เผชิญกับปัญหาครอบครัว มีความบกพร่องทางการเรียนรู้ และมีความเสี่ยงต่อการถูกล่อลวง ปัจจัยสาเหตุของปัญหา คือ อยู่ท่ามกลางพื้นที่เสี่ยง เข้าสู่วงจรความเสี่ยงทุกรูปแบบ มีปัญหาครอบครัว มีปัญหาทางเพศ เจ็บป่วยหรือประสบอุบัติเหตุ ฐานะยากจน คิดว่าเรียนจบระดับใดระดับหนึ่งแล้วไม่จำเป็นต้องเรียนต่อ กฎระเบียบของโรงเรียนไม่เอื้อต่อการเรียนของเด็กที่มีปัญหา และอพยพตามผู้ปกครอง โดยการดำเนินงานของหน่วยงานเพื่อช่วยเหลือเด็กและเยาวชนนอกระบบดำเนินการโดยหน่วยงานภาครัฐและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องมีการดำเนินงาน 4 ลักษณะ ได้แก่ 1. การสร้างกลไกติดตามช่วยเหลือ 2. การส่งเสริมและจัดการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย 3. การพัฒนาความรู้และทักษะที่จำเป็นต่อการดำเนินชีวิต และ 4. การขับเคลื่อนและคุ้มครองช่วยเหลือเด็กและเยาวชนในภาวะวิกฤต 2. รูปแบบการศึกษาตลอดชีวิตสำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบโดยองค์กรชุมชน เป็นแบบจำลองที่แสดงความสัมพันธ์ของโครงสร้างต่างๆ ของการจัดการศึกษาตลอดชีวิต ที่พัฒนาขึ้นอย่างสอดคล้องกับสภาพปัญหา ปัจจัยสาเหตุ และความต้องการของเด็กและเยาวชนนอกระบบของชุมชน ประกอบด้วย 5 องค์ประกอบหลัก คือ 1. ความเชื่อ ซึ่งเกี่ยวข้องกับความเชื่อในศักยภาพของเด็กและเยาวชนนอกระบบ ประกอบด้วย ปรัชญา แนวคิด และหลักการของการจัดการศึกษาตลอดชีวิตที่มุ่งเน้นการพัฒนาศักยภาพของเด็กและเยาวชนนอกระบบให้เป็นผู้เรียนรู้ตลอดชีวิต 2. บริบทของรูปแบบ ประกอบด้วย บริบทปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบของชุมชน และเป้าหมายที่พึงประสงค์ในการจัดการศึกษาตลอดชีวิตของชุมชน 3. ผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ประกอบด้วย กลุ่มเป้าหมายที่เป็นเด็กและเยาวชนนอกระบบ ผู้จัดการศึกษา ซึ่งได้แก่ องค์กรชุมชน และเครือข่ายสนับสนุน แบ่งเป็น เครือข่ายภายในชุมชนและเครือข่ายภายนอก 4. แผนการจัดการศึกษาตลอดชีวิต ประกอบด้วย เนื้อหาที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาทักษะและความรู้ด้านอาชีพ กิจกรรมการเรียนรู้ที่ส่งเสริมการพัฒนาศักยภาพในตนเองให้เป็นผู้เรียนรู้ตลอดชีวิต ทรัพยากรการเรียนรู้ และการประเมินผล และ 5. วิธีการจัดการศึกษาตลอดชีวิต แบ่งเป็น 3 รูปแบบ ได้แก่ มีแบบแผน กึ่งแบบแผน ไม่มีแบบแผน 3. ข้อเสนอเชิงนโยบายการจัดการศึกษาตลอดชีวิตสำหรับเด็กและเยาวชนโดยองค์กรชุมชน จำนวน 6 ข้อ แบ่งเป็นข้อเสนอเชิงนโยบายการจัดการศึกษาตลอดชีวิต มี 4 ข้อ ได้แก่ ข้อ 1 สร้างแนวทางการประชาสัมพันธ์กิจกรรมการศึกษาตลอดชีวิตสำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบโดยองค์กรชุมชนให้แก่คนในชุมชนรับทราบอย่างกว้างขวางและลึกซึ้ง ข้อ 2 สร้างกลไกความร่วมมือจากเครือข่ายภาคีของชุมชน ให้เข้ามามีส่วนร่วมตั้งแต่ต้นของกระบวนการพัฒนาการศึกษาตลอดชีวิตสำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบ ข้อ 3 สร้างเสริมศักยภาพของชุมชนจากทรัพยากรบุคคลที่มีอยู่ในชุมชนในการจัดการศึกษาตลอดชีวิต ตลอดจนบริหารกองทุนของชุมชนเพื่อนำเงินปันผลส่วนหนึ่งมาจัดกิจกรรมการศึกษาตลอดชีวิตสำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบของชุมชนเอง ข้อ 4 ส่งเสริมความยั่งยืนของกิจกรรมการศึกษาตลอดชีวิตโดยองค์กรชุมชน โดยสนับสนุนให้มีการจัดตั้งคณะทำงานที่มีการจัดตั้งเป็นรูปธรรม ข้อเสนอเชิงนโยบายการส่งเสริมการศึกษาตลอดชีวิต จำนวน 1 ข้อ ได้แก่ ข้อ 5 ส่งเสริมให้ครอบครัวและชุมชนร่วมเรียนรู้ไปพร้อมกับเด็กและเยาวชนนอกระบบเพื่อรู้เท่าทันความเสี่ยงต่าง ๆ ที่จะส่งผลกระทบให้เด็กและเยาวชนออกจากระบบการศึกษา และข้อเสนอเชิงนโยบายเชิงเฝ้าระวังป้องกันปัญหา จำนวน 1 ข้อ ได้แก่ ข้อ 6 ส่งเสริมให้มีการจัดการศึกษาตลอดชีวิตสำหรับเด็กและเยาวชนทั่วไปทั้งในระบบและนอกระบบ เพื่อให้ความรู้เชิงป้องกันปัญหาที่มักเกิดขึ้นกับเด็กและเยาวชน