วิทยานิพนธ์ (สถ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2554

สะพาน เป็นองค์ประกอบสำคัญของเมืองกรุงเทพฯ ที่เกิดขึ้นเมื่อระบบเส้นทางสัญจรทางบกซ้อนทับไปบนโครงข่ายแนวคลองดั้งเดิม ในสมัยรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2411 - 2453) มีพัฒนาการการสัญจรทางบกอย่างกว้างขวาง ควบคู่ไปกับพัฒนาการทางกายภาพของเมือง ทำให้เกิดสะพานขึ้นเป็นจำนวนมาก การศึกษาครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ตำแหน่งที่ตั้ง ปีที่สร้าง ลักษณะทางสถาปัตยกรรม ของสะพานที่สร้างขึ้นในกรุงเทพฯ ในช่วงรัชกาลที่ 5 โดยใช้แผนที่ประวัติศาสตร์ประกอบกับภาพถ่ายและเอกสารจดหมายเหตุ ทั้งยังศึกษาความเปลี่ยนแปลงทางสถาปัตยกรรมที่เกิดขึ้นกับสะพานเหล่านี้ โดยการสำรวจภาคสนาม ประกอบกับการวิเคราะห์แผนที่ประวัติศาสตร์ชุดต่างๆ จากการศึกษาพบว่า ในสมัยรัชกาลที่ 5 มีการสร้างสะพานขึ้นมากที่สุดในบริเวณเมืองกรุงเทพฯ รวมจำนวนทั้งสิ้น 169 สะพาน การสร้างสะพานในแต่ละปีสัมพันธ์กับการขยายตัวของเมือง จากพื้นที่ใกล้พระบรมมหาราชวังออกไปสู่พื้นที่ชานเมือง นอกคลองผดุงกรุงเกษมออกไป โดยเฉพาะช่วง พ.ศ. 2431 – 2446 เป็นช่วงที่มีการสร้างสะพานมากที่สุด ในย่านสวนดุสิต ส่วนในแง่ของวัสดุโครงสร้างสะพาน พบว่ามีการพัฒนาเทคโนโลยีการก่อสร้างตลอดรัชสมัย โดยในช่วงต้นรัชกาลมักทำสะพานโครงสร้างไม้ พัฒนาเป็นโครงสร้างเหล็กและคอนกรีต ในช่วงปลายรัชกาล ตามลำดับ นับตั้งแต่รัชกาลที่ 6 เป็นต้นมา เมืองกรุงเทพฯ เปลี่ยนจากเมืองน้ำเป็นเมืองทางบกอย่างสมบูรณ์ คลองถูกถมเป็นถนน จึงเกิดการรื้อถอนสะพานที่สร้างขึ้นในรัชกาลที่ 5 โดยลำดับ จนปัจจุบันคงเหลือสะพานที่สร้างขึ้นในรัชกาลที่ 5 เพียง 70 สะพาน จากแต่เดิมที่มีถึง 169 สะพาน บริเวณที่มีการรื้อสะพานมากที่สุด คือพื้นที่ระหว่างคลองรอบกรุงและคลองผดุงกรุงเกษม โดยรื้อถอนไปในช่วงรัชกาลที่ 6 ราวพ.ศ.2456 – 2463 และในบรรดาสะพานที่สร้างขึ้นในรัชกาลที่ 5 รวม70 สะพานนี้ มีเพียง 1 สะพานเท่านั้นที่คงวัสดุ โครงสร้าง และเครื่องตกแต่ง คล้ายกับสภาพสมัยรัชกาลที่ 5 มากที่สุด คือ สะพานช้างโรงสี