การพัฒนาอนามัยชุมชนตามบริบททางสุขภาพและวัฒนธรรมโดยการปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมเป็นการปฏิบัติการที่ส่งผลกระทบต่อการพัฒนาสุขภาพอย่างชัดเจนและเหมาะสม โดยเฉพาะในสังคมในสามจังหวัดชายแดนใต้ที่มีความหลากหลายทางวัฒนธรรม เชื้อชาติและภาษา ที่ส่งผลกระทบต่อกระบวนการพัฒนาสุขภาพ การวิจัยนี้จึงมุ่งสร้างฐานข้อมูลชุมชนในเขตเทศบาลเมืองนราธิวาส รวมทั้งพัฒนารูปแบบการปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมเพื่อพัฒนาอนามัยชุมชนเขตเทศบาลเมืองนราธิวาส และวิเคราะห์ปัจจัยที่มีผลต่อการปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมในการพัฒนาอนามัยชุมชนเขตเทศบาลเมืองนราธิวาส ด้วยวิธีการวิจัยปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมซึ่งแบ่งเป็น 3 ระยะ คือ ระยะการเตรียมการปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ระยะปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมเพื่อพัฒนาอนามัยชุมชน และระยะประเมินผลการปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม กลุ่มตัวอย่างได้แก่แกนนำชุมชน หน่วยงานภาครัฐ/เอกชน ที่เกี่ยวข้อง และทีมวิจัย เก็บรวบรวมข้อมูลโดยใช้วิธีการสำรวจ สัมภาษณ์ สังเกต การปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม สนทนากลุ่ม และการถอดบทเรียน วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยร้อยละส่วนข้อมูลเชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์เนื้อหา และการสร้างข้อสรุป ผลการวิจัยพบว่า ผลการสร้างระบบฐานข้อมูลชุมชนตามบริบททางสุขภาพและวัฒนธรรม ประกอบด้วย ข้อมูล 8 ฐานข้อมูล คือ 1) ฐานข้อมูลด้านกายภาพของชุมชน 2) ฐานข้อมูลด้านลักษณะทางประชากร สังคม และเศรษฐกิจ 3) ฐานข้อมูลด้านภาวะสุขภาพของชุมชน 4) ฐานข้อมูลด้านระบบสุขภาพและบริการสุขภาพ 5) ฐานข้อมูลด้านคุณภาพชีวิตของชุมชน 6) ฐานข้อมูลด้านการพึ่งตนเองของชุมชน 7) ฐานข้อมูลด้านการมีส่วนร่วมของชุมชน และ 8) ฐานข้อมูลด้านความเชื่อและพฤติกรรมสุขภาพตามบริบททางสุขภาพและวัฒนธรรม รูปแบบการปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมเพื่อพัฒนาอนามัยชุมชนตามบริบททางสุขภาพและวัฒนธรรม ในเขตเทศบาลเมืองนราธิวาส มี 5 กระบวนการ คือ 1) สร้างทีมงานและการกำหนดวิสัยทัศน์ 2) ศึกษาและระบุปัญหาสุขภาพชุมชน 3) วิเคราะห์ปัญหาและกำหนดแนวทางแก้ไขปัญหาสุขภาพชุมชน 4) ดำเนินการแก้ไขปัญหาสุขภาพชุมชน และ 5) ประเมินผลการแก้ไขปัญหาสุขภาพชุมชน ส่วนปัจจัยที่มีผลต่อการปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมในการพัฒนาอนามัยชุมชนเขตเทศบาลเมืองนราธิวาส ในระดับมากที่สุด คือ สถานการณ์ความไม่สงบ