มีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษาแนวคิดและทัศนะของกลไกการอภิบาลระบบสุขภาพต่อความหมายของความเป็นธรรม ทัศนะที่มีต่อ นโยบายด้านสุขภาพว่าตอบโจทย์เรื่องความเป็นธรรมหรือไม่ อย่างไร และประมวลข้อเสนอของฝ่ายต่างๆ ในการพัฒนานโยบายเรื่องความเป็นธรรมในระบบสุขภาพผู้วิจัยใช้การสัมภาษณ์เป็นหลัก และศึกษาจากเอกสาร ตลอดจนสังเกตการณ์การดำเนินของ องค์กรเหล่านี้ผ่านสื่อสาธารณะ การศึกษาใช้เวลา การศึกษาในช่วงเวลา 8 เดือน (ธันวาคม 2555- กรกฎาคม 2556) โดยสัมภาษณ์และศึกษาจากกลไกสำคัญต่างๆ ที่ทำหน้าที่อภิบาลระบบสุขภาพ ใน หน่วยงานรัฐ ได้แก่ กระทรวงสาธารณสุข สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ สำนักงานกองทุน สนับสนุนการสร้างเสริมเสริมสุขภาพ (สสส.) สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ สำนักงาน คณะกรรมการปฏิรูป สถาบันวิชาการ ได้แก่ คณะแพทย์ศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย คณะเภสัช ศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย สถาบันวิจัยสุขภาพและสังคม และภาคประชาสังคม อันได้แก่ มูลนิธิ ผู้บริโภค มูลนิธิเข้าถึงเอดส์ มูลนิธิชุมชนท้องถิ่นพัฒนา เป็นต้น เมื่อสรุปจากทัศนะต่างๆ ผ่านการสัมภาษณ์กลไกสำคัญในการอภิบาลระบบสุขภาพ ซึ่งส่วนมาก เป็นองค์กรอิสระที่เกิดขึ้นมาในกระบวนการปฏิรูประบบสุขภาพ ซึ่งก็คือ องค์กรตะกูล ส. และองค์กรประชา สังคมที่อยู่ในสายธารการเคลื่อนไหวร่วมกัน องค์กรเหล่านี้ไม่ได้มีแนวคิดเชิงหลักการเรื่องความเป็นธรรมที่ ต่างกันนัก ต่างก็อธิบายแนวคิดเป็นธรรมจากแง่มุมของการสร้างความเสมอภาค (Equity) ที่ใส่ใจต่อ ผลลัพธ์ และความหลากหลายของผู้คนที่รับบริการด้านสุขภาพ โดยเฉพาะใส่ใจต่อคนยากจน คนด้อย อำนาจ สำหรับสาเหตุ ปัญหาของความไม่เป็นธรรมนั้น แม้ส่วนใหญ่จะมีข้อวิเคราะห์สอดคล้องกันในเรื่อง โครงสร้างรัฐกับปัญหาความไม่เป็นธรรม แต่ก็มีทัศนะต่อปัจจัยแวดล้อมที่ต่างกันไปบ้าง บางฝ่ายให้ น้ำหนักต่อปัญหาความขัดแย้ง ลักลั่น ทับซ้อนในระบบของรัฐ บางส่วนมองเรื่องการขาดการมีส่วนร่วมของ ประชาชนในเชิงคุณภาพอย่างทั่วถึง บางส่วนให้น้ำหนักกับปัจจัยทุนโลกาภิวัตน์ที่มีอิทธิพลต่อนโยบาย สาธารณะของรัฐไทย อันจะทำให้สูญเสียหลักการและแนวทางเรื่องความเป็นธรรม ความแตกต่างจะมีปราฏในขั้นแนวคิดเชิงปฏิบัติ ส่วนมากมุ่งไปที่ความเป็นธรรมในแง่การจัดสรร ทรัพยากรด้านการคลัง บุคคลากร และอื่นๆ ขณะที่บางส่วนเสนอให้มองความเป็นธรรมจากการเอาคน โดยเฉพาะผู้ด้อยโอกาสเป็นตัวตั้งและสร้างความเป็นธรรมอย่างเป็นบูรณาการทั้งด้านสุขภาพ เศรษฐกิจ สังคม บางส่วนเสนอว่า การบรรลุเป้าหมายความเป็นธรรมหาใช่การออกแบบจัดสรรเชิงปริมาณ แต่ต้องมุ่ง ไปที่คุณภาพ และบางส่วนให้น้ำหนักต่อการปฏิรูปโครงสร้างให้กระจายอำนาจสู่ประชาชนและชุมชน ท้องถิ่นเมื่อมีจุดเน้นต่อการเข้าใจความหมายความเป็นธรรม และการวิเคราะห์ปัญหาความเป็นธรรมที่ หลากหลาย ข้อเสนอต่อการสร้างความเป็นธรรมแก่การอภิบาลระบบสุขภาพจึงมีหลายระดับ ตั้งแต่ระดับ ความรู้ ความเข้าใจก่อนการกำหนดนโยบายสาธารณะ การปฏิรูปโครงสร้างให้เกิดความเป็นธรรม เอกภาพ ประสิทธิภาพ และสร้างการมีส่วนร่วมของประชาชน การแทรกแซง กำกับกลไกตลาด และการสร้างความ ตื่นตัวให้กับภาคประชาชน หากแต่เมื่อเราในกรณีศึกษาในประเด็นนโยบายสุขภาพที่มีความขัดแย้งกันระหว่างฝ่ายต่างๆ มา พิจารณา เราจึงเห็นมุมมองต่อนโยบายสุขภาพที่เกี่ยวกับความเป็นธรรมที่แตกต่างขัดแย้งกัน โดยแยก ออกเป็นกลุ่มประชาชนผู้เดือดร้อน ผู้รับบริการ ที่มุ่งขับเคลื่อนให้เกิดนโยบายสุขภาพที่เป็นธรรม กลุ่ม องค์กรตระกูล ส.ที่เป็นกลไกเชื่อมต่อระหว่างภาคประชาสังคมกับรัฐ กลุ่มธุรกิจที่มักไม่แสดงตัวในประเด็น นโยบายสาธารณะที่เกี่ยวกับสุขภาพ แต่มีบทบาท อิทธิพลในการกำหนดนโยบายรัฐหลายประการ กลุ่ม แพทย์ที่เป็นสถาบันผู้เชี่ยวชาญ กลไกราชการ คือ กระทรวงสาธารณสุข และสุดท้ายคือ ภาคการเมือง ด้วย ความที่มีตัว “ละคร” ที่หลากหลาย มีเป้าหมาย ผลประโยชน์ที่แตกต่างกัน ดังนั้นการพิจารณาตรวจสอบว่า นโยบายรัฐด้านสุขภาพยืนอยู่บนหลักคิดเรื่องความเป็นธรรมหรือไม่ แง่มุมไหน ต้องพิจารณาแต่ละบริบท สถานการณ์ จากคู่ขัดแย้ง ลักษณะความขัดแย้ง และเหตุผลความเป็นธรรมในแต่ละแง่มุม โดยอาศัยฐาน คิดความเป็นธรรมในเชิงปฏิบัติจากข้อเสนอของอมาตยา เซน เมื่อเราต่อภาพความขัดแย้งจากความไม่เป็นธรรมรายกรณี เราได้เห็นภาพรวมของปัญหาความ เป็นธรรมที่กลไกอภิบาลสุขภาพกำลังเผชิญมากขึ้น เรากำลังเห็นทิศทางนโยบายสาธารณสุขของรัฐก้าวเข้า สู่ระบบตลาดเสรี ทำให้หลักการเรื่องประสิทธิภาพ ผลประโยชน์ กลไกตลาดได้เป็นหลักกาสำคัญในการ กำหนดนโยบายของรัฐ และในภาพดังกล่าวเราเห็นระบบกลไกของรัฐ สถาบันแพทย์กำลังปรับตัวที่จะดำรง อำนาจ ผลประโยชน์ในการควบคุมจัดการระบบอภิบาลสุขภาพมากขึ้น การให้ความสำคัญกับเรื่องความ เป็นธรรมจึงลดน้อยลง ทำให้ระบบสวัสดิการด้านสาธารณสุขบนฐานคิดความเป็นธรรมที่ประชาชนผลักดัน ร่วมกับรัฐมาระยะหนึ่งกำลังเผชิญการท้าทาย และผลกระทบจะเกิดกับประชาชนมากขึ้น ดังนั้น รัฐบาล ราชการ สถาบันการแพทย์ และกลไกสำคัญในระบบอภิบาลสุขภาพทั้งหมดควรที่ จะต้องผลักดันให้เกิดปฏิรูประบบสุขภาพ โดยให้หลักความเป็นธรรมตามแนวคิดของ John Rawls โดยมุ่ง สร้างความเป็นธรรมหรือความยุติธรรมของระบบ ด้วยการพัฒนาระบบหลักประกันการเข้าถึงสุขภาพของ ประชาชนให้มีความก้าวหน้าทั้งในเชิงคุณภาพและปริมาณ และมีแนวนโยบายสนับสนุน คุ้มครองสิทธิของ ประชาชนผู้ด้อยอำนาจให้มีสิทธิพิเศษในการเข้าถึงระบบบริการสุขภาพ และมีอำนาจต่อรองใน กระบวนการกำหนดนโยบาย และการปฏิบัตินโยบายมากยิ่งขึ้น

สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข