การศึกษาพลวัตของการใช้ผญาภาษิตในฐานะการเป็นเครื่องมือการขัดเกลาทางสังคมมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาพัฒนาการของผญาภาษิตในประเด็นช่องทางการเผยแพร่ การเปลี่ยนแปลงด้านเนื้อหาของบทผญา การเปลี่ยนแปลงด้านผู้ใช้ประโยชน์ และการเปลี่ยนแปลงของบทบาทหน้าที่ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน และวิเคราะห์การใช้ประโยชน์ของผญาภาษิตในสังคมวัฒนธรรมอีสานในฐานะการเป็นเครื่องมือการขัดเกลาทางสังคม รวมทั้งเสนอแนวทางการเผยแพร่ผญาภาษิตในฐานะการเป็นเครื่องมือการขัดเกลาทางสังคม โดยใช้เทคนิคการวิจัยเชิงคุณภาพด้วยการสัมภาษณ์แบบเจาะลึกกลุ่มประชากร 5 กลุ่ม ได้แก่ นักวิชาการ ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้ใช้ผญาเพื่อความบันเทิง พระสงฆ์ และผู้ใช้ผญาในอินเทอร์เน็ต นอกจากนี้ยังใช้การวิจัยเอกสารร่วมด้วย ผลการศึกษาพบว่าการใช้ประโยชน์ผญาภาษิตในสังคมอีสานมีการปรับเปลี่ยนตามบริบทของสังคม โดยมีทั้งการปรับเปลี่ยนช่องทางการเผยแพร่ที่ทันสมัย การปรับเปลี่ยนเนื้อหาและคำประพันธ์ที่สอดคล้องกับสภาพสังคม การปรับเปลี่ยนกลุ่มผู้ใช้ประโยชน์ที่หลากหลายมากขึ้น ซึ่งเป็นผลให้เกิดการปรับเปลี่ยนบทบาทหน้าที่ของผญาภาษิตให้แตกต่างไปจากอดีต โดยหน้าที่เชิงประจักษ์ของผญาภาษิตนั้นคือการเป็นเครื่องมือทางภาษาที่ใช้สอนระเบียบสังคมผ่านสถาบันทางสังคมที่มีหน้าที่ในการขัดเกลาทางสังคม โดยเป็นกระบวนการขัดเกลาทางสังคมทั้งทางตรงและทางอ้อมในลักษณะการให้ความรู้ การว่ากล่าวตักเตือน การอบรมสั่งสอน และการเป็นบรรทัดฐานทางสังคม ซึ่งผญาภาษิตมีบริบทคำสอนทั้งต่อปัจเจกบุคคล ครอบครัว และสังคม การสอนโดยผญาภาษิตนั้นจะมุ่งเน้นบทบาทหน้าที่และพฤติกรรมที่เหมาะสมของสมาชิกตามความคาดหวังของสังคม ซึ่งจะส่งผลให้สังคมมีความเป็นระเบียบและสงบสุขอันเป็นเป้าหมายสูงสุดของการอยู่ร่วมกันในสังคม ทั้งนี้ผญาภาษิตสามารถประพันธ์ได้อย่างต่อเนื่อง ดังนั้นการประพันธ์ผญาภาษิตตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบันมีนัยที่เกี่ยวข้องกับโครงสร้างทางสังคมในแต่ละยุคสมัย เมื่อโครงสร้างสังคมมีการเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม ผญาภาษิตก็จะปรับตัวเพื่อให้สอดคล้องกับสภาพสังคมทั้งรูปแบบการใช้ประโยชน์ เนื้อหาคำสอน การนำเสนอและปริมณฑลที่เกี่ยวข้องเพื่อการดำรงหน้าที่และการใช้ประโยชน์ในการเป็นเครื่องมือทางสังคมต่อไป กล่าวได้ว่าผญาเป็นคติชนที่ถูกใช้ประโยชน์มาอย่างต่อเนื่องและไม่ใช่วัฒนธรรมที่หยุดนิ่งในยุคสมัยใดสมัยหนึ่ง คำสำคัญ : ผญา ผญาภาษิต การขัดเกลาทางสังคม สังคมและวัฒนธรรมอีสาน

วิทยานิพนธ์ (ศศ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2557