วิทยานิพนธ์ (วท.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2556

ด้วยบริบทของพื้นที่ในบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนกลางที่มีลักษณะภูมิประเทศเป็นพื้นที่ราบลุ่มน้ำท่วมถึง วิถีชีวิตและความเป็นอยู่ของคนไทยภาคกลางตั้งแต่อดีตจึงมีความผูกพันและเชื่อมโยงกับโครงข่ายทางน้ำอย่างแนบแน่น การพัฒนาพื้นที่ให้ทันสมัย (Modernization) ในช่วงเวลาที่ผ่านมา ส่งผลให้ระบบโครงข่ายการคมนาคมทางบกเข้าสู่พื้นที่ชุมชนริมน้ำ (Motorization) และส่งผลกระทบในด้านต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นลักษณะทางกายภาพหรือวิถีชีวิตของคนในชุมชน ด้วยเหตุนี้การศึกษาการเปลี่ยนแปลงการใช้พื้นที่โล่งว่างภายในวัดริมน้ำเพื่อรองรับกิจกรรมประเพณีประชุมชนจึงเป็นการศึกษาที่สำคัญที่สะท้อนให้เห็นถึงปัจจัยและผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงทางพื้นที่ตั้งแต่ในอดีตจนถึงปัจจุบัน เนื่องด้วยวัดริมน้ำเป็นพื้นที่จุดเริ่มต้นของการตั้งถิ่นฐานและเป็นพื้นที่รองรับกิจกรรมประเพณีประชุมชนที่สำคัญของคนไทย การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาลักษณะการเปลี่ยนแปลงการใช้พื้นที่โล่งว่างภายในวัดริมน้ำในการรองรับกิจกรรมประเพณีประชุมชนและผลสืบเนื่อง โดยใช้วัดกระโดงทอง ตำบลบ้านโพธิ์ อำเภอเสนา จังหวัดพระนครศรีอยุธยาเป็นวัดกรณีศึกษา การศึกษาครั้งนี้เป็นการบูรณาการองค์ความรู้ทางด้านภูมิศาสตร์มนุษย์และสัณฐานวิทยาสถาปัตยกรรมลุ่มแม่น้ำ โดยทำการศึกษาผ่านการรวบรวมข้อมูลลักษณะพื้นที่และประเพณีประชุมชนที่สำคัญในอดีตจนถึงปัจจุบันจากเอกสารและการสำรวจภาคสนาม เพื่อนำไปจัดทำผังแผนที่และรูปตัดของพื้นที่วัดที่แสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบทางกายภาพและพื้นที่รองรับกิจกรรมประเพณีประชุมชนในแต่ละช่วงเวลา แล้วจึงนำมาวิเคราะห์หาจุดเปลี่ยนและผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงทางพื้นที่ด้วยเทคนิคการซ้อนทับข้อมูลกิจกรรมประเพณีและผังแผนที่วัด จากการศึกษาพบว่า การเปลี่ยนแปลงลักษณะทางกายภาพและพื้นที่รองรับกิจกรรมประเพณีประชุมชนเกิดจากปัจจัยเชิงพื้นที่ที่เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญภายนอกวัด 2 ปัจจัยได้แก่ 1) การขุดคลองชลประทานเจ้าเจ็ด-ผักไห่ตัดคลองรางจรเข้ เป็นปัจจัยเริ่มต้นที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงลักษณะพื้นที่ภายในวัดกระโดงทองจากสังคมน้ำสู่สังคมบก และ 2) การสร้างสะพานเสนาบดีเชื่อมโครงข่ายการสัญจรทางบกระหว่างบ้านโพธิ์และบ้านแพนที่เป็นปัจจัยเร่งการเปลี่ยนแปลงทางพื้นที่ จากปัจจัยทั้ง 2 ส่งผลให้ลักษณะสัณฐานการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ของวัดกระโดงทองสามารถแบ่งได้เป็น 3 ช่วงได้แก่ ช่วงที่ 1 การเปลี่ยนแปลงลักษณะทางกายภาพพื้นที่โล่งฯ ของวัดริมน้ำบนพื้นฐานของโครงข่ายทางน้ำเป็นหลัก ช่วงที่ 2 การเปลี่ยนแปลงลักษณะทางกายภาพพื้นที่โล่งฯ ของวัดริมน้ำบนพื้นฐานของโครงข่ายทางน้ำที่มีโครงข่ายทางบกขยายตัวเข้ามา และช่วงที่ 3 การเปลี่ยนแปลงลักษณะทางกายภาพของวัดริมน้ำบนพื้นฐานและปัจจัยของโครงข่ายทางบกเป็นหลัก การเปลี่ยนแปลงลักษณะทางพื้นที่ไปสู่สังคมบกส่งผลให้เกิดการปรับเปลี่ยนลักษณะการใช้พื้นที่ในการรองรับกิจกรรมประเพณีประชุมชนจากพื้นที่โล่งว่างริมน้ำเป็นพื้นที่ถมดิน โดยการเปลี่ยนแปลงการใช้พื้นที่โล่งว่างดังกล่าวส่งผลให้มีการใช้งานพื้นที่ริมน้ำน้อยลงจนนำไปสู่ความเสื่อมโทรมของพื้นที่ตามลำดับ การพัฒนาพื้นที่ริมน้ำที่สำคัญจึงควรเป็นการพัฒนาพื้นที่ที่รักษาสมดุลความสัมพันธ์ระหว่างโครงข่ายทางบกและโครงข่ายทางน้ำที่มีต่อพื้นที่วัด เพื่อนำไปสู่การกระตุ้นให้เกิดการใช้งานพื้นที่ริมน้ำในการรองรับกิจกรรมประเพณีชุมชนต่างๆ ต่อไป