วิทยานิพนธ์ (ผ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2556

วัตถุประสงค์ในการศึกษาคือ 1) ศึกษาพัฒนาการการตั้งถิ่นฐานและพื้นที่โดยรอบตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน 2) ศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อรูปแบบการตั้งถิ่นฐาน และ 3) สรุปวิเคราะห์ปัจจัยที่มีต่อการเปลี่ยนแปลง การตั้งถิ่นฐาน และบทบาทของชุมชนเทศบาลตำบลนครเนื่องเขต กรอบแนวคิดของการศึกษาใช้แนวคิดทฤษฎี Ekistis ของ Doxiadis (1997) ในการอธิบายลักษณะการตั้งถิ่นฐานที่ประกอบด้วย 1) ธรรมชาติ 2) มนุษย์ 3) สังคม 4) ที่อยู่อาศัย 5) โครงข่าย โดยศึกษาจากข้อมูล แผนที่ ภาพถ่ายทางอากาศ เอกสารอ้างอิง รวมทั้งการสำรวจเชิงประจักษ์และสัมภาษณ์ เพื่อสืบค้นกลุ่มคนที่ตั้งถิ่นฐานมีปัจจัยการเลือกที่ตั้งและการเปลี่ยนแปลงที่ส่งผลต่อการใช้ที่ดิน การใช้ประโยชน์อาคาร ระบบกิจกรรมทางเศรษฐกิจ วิถีชีวิต กลุ่มสังคม และเครือข่ายการสัญจร รวมไปถึงบทบาทของชุมชนเปลี่ยนแปลงไปในแต่ละช่วงเวลา การตั้งถิ่นฐานของชุมชนแบ่งเป็น 4 ช่วงคือ ช่วงที่ 1 ) ช่วงบุกเบิก(พ.ศ.2421–2495) เมื่อขุดคลองการตั้งถิ่นฐานเรียงตามแนวคลองทั้ง 2 ฝั่งคลองของกลุ่มคนดั้งเดิมและคนจีนที่รับจ้างขุดคลอง ช่วงที่ 2 ) ช่วงตลาดเฟื่องฟู(พ.ศ.2496-2520) มีร้านค้าบริการทั้งด้านการเกษตร โรงสี ก่อสร้าง โรงเตี้ยมจุดแวะพัก ให้บริการทั้งคนภายในและคนภายนอก ช่วงที่ 3) ช่วงการสัญจรทางน้ำเปลี่ยนเป็นทางบก(พ.ศ.2521–2545) ผลจากแผนพัฒนาทางเศรษฐกิจและพัฒนาเส้นทางคมนาคม ทำให้มีการเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน การตั้งถิ่นฐานขยายตัวภายนอกและความซบเซาภายใน รวมทั้งการถือครองที่ดิน ช่วงที่ 4) ช่วงฟื้นฟูตลาด(พ.ศ.2546–ปัจจุบัน) ให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวซึ่งเกิดจากความร่วมมือของคนในชุมชน เทศบาลตำบลนครเนื่องเขต และหน่วยราชการที่เกี่ยวข้อง ปัจจัยหลักที่สำคัญผลต่อการเลือกที่ตั้งถิ่นฐานคือ 1) นโยบายของภาครัฐที่ขุดคลองและการให้สิทธิการถือครองที่นา 2) ปัจจัยสภาพแวดล้อม 3) การสัญจรทางน้ำ 4) ปัจจัยของกลุ่มสังคม ส่วนปัจจัยที่เป็นผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของชุมชนคือ 1) นโยบายของการพัฒนาการคมนาคมทางบก 2) การอพยพย้ายถิ่นออก 3) การฟื้นฟูตลาดเพื่อการท่องเที่ยว ปัจจัยเหล่านี้ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงทั้งบทบาท ฐานทางเศรษฐกิจ และการขยายตัวของชุมชน ในปัจจุบันชุมชนมีบทบาทเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ประเภทตลาดริมน้ำ ซึ่งดำเนินการในช่วงวันหยุดสุดสัปดาห์ อันเป็นการปรับตัวเพื่อความอยู่รอดของชุมชน