การศึกษาเรื่อง ครัวเรือนไร้ที่ดินในชนบทไทย : กรณี ศึกษาสองหมู่บ้านในเขตภาคกลาง มีวัตถุประสงค์สำคัญ สองประการคือ ประการแรกเพื่อศึกษาถึงสาเหตุของการ เกิดครัวเรือนไร้ที่ดินในชนบทไทยประการที่สอง เพื่อศึกษา ถึงลักษณะทั่วไปและพฤติกรรมในการหาเลี้ยงชีพของตัวอย่าง ครัวเรือนไร้ที่ดิน การศึกษาในครั้งนี้จึงเป็นการศึกษาถึงความ สัมพันธ์ของ การเกิดครัวเรือนไร้ที่ดินกับตัวแปรต่าง ๆ ที่อาจ จะเป็นสาเหตุของการเกิดครัวเรือนไร้ที่ดิน รวมทั้งศึกษาถึง ตัวแปรต่าง ๆ ที่กำหนดลักษณะและพฤติกรรมของครัวเรือน ไร้ที่ดิน โดยมีสมมติฐานว่า การเกิดครัวเรือนไร้ที่ดิน เป็นผลมาจากการเพิ่มขึ้นของครัวเรือนเกษตรกรและการ เพิ่มขึ้นของอุปสงค์ สำหรับแรงงานในชนบท ลักษณะของ ครัวเรือนไร้ที่ดินมีความแตกต่างกับครัวเรือนที่มีที่ดิน ทั้งทาง ด้านเศรษฐกิจและสังคม และ ครัวเรือนไร้ที่ดินมีพฤติกรรม ในการหาเลี้ยงชีพโดยประกอบอาชีพรับจ้างอย่างน้อยหนึ่งอาชีพ และพยายามรักษาฐานะความเป็นอยู่เพื่อให้ยังชีพอยู่ได้ การศึกษานี้ จำกัดขอบเขตเฉพาะพื้นที่สองหมู่บ้าน ในเขตภาคกลางเกณฑ์ในการเลือกหมู่บ้านคือต้องเป็นหมู่บ้าน ขนาดกลาง และมีจำนวนครัวเรือนไร้ที่ดินอย่างน้อยร้อยละ 30 ของครัวเรือนทั้งหมด หมู่บ้านที่ถูกเลือกตามเกณฑ์ข้างต้น คือ บ้านดาบ หมู่ที่ 6 ตำบลบ่อโพง อำเภอนครหลวง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และบ้านกลำ หมู่ที่ 5 ตำบล ธรรมามูล อำเภอเมือง จังหวัดชัยนาท ในส่วนของการศึกษาถึงสาเหตุการเกิดครัวเรือนไร้ที่ดิน ใช้ข้อมูลทั้งจากแหล่งปฐมภูมิและทุติยภูมิ ส่วนการศึกษาถึงลักษณะ และพฤติกรรมใช้ข้อมูลจากแหล่งปฐมภูมิหรือจากการสำรวจ ในภาคสนามเป็นหลัก การเก็บรวบรวมข้อมูลในภาคสนาม ใช้วิธีการสำรวจสัมภาษณ์ตามแบบสัมภาษณ์การสนทนากลุ่ม การสังเกตและบันทึก ข้อมูลที่เก็บรวบรวมเป็นข้อมูลเกี่ยวกับ ข้อมูลทั่วไปของครัวเรือน การถือครองที่ดิน ลักษณะประชากร การศึกษา อาชีพ รายได้ การกู้ยืมและภาวะหนี้สินเป็นอาทิ ข้อมูลเหล่านี้ผู้วิจัยได้ดำเนินการเก็บในช่วงเดือนมีนาคม-ตุลาคม 2533 วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ประกอบด้วยส่วนต่าง ๆ ดังนี้คือ บทที่ 1 ว่าด้วยบทนำ บทที่ 2 ว่าด้วยลักษณะทั่วไปของหมู่บ้าน บทที่ 3 ว่าด้วยกำเนิดของครัวเรือนไร้ที่ดิน บทที่ 4 ว่าด้วย ลักษณะทั่วไปปละพฤติการรมในการหาเลี้ยงชีพของครัวเรือน ไร้ที่ดิน และบทที่ 5 ว่าด้วยบทสรุปและข้อเสนอแนะ จากผลการศึกษาพบว่า การเกิดครัวเรือนไร้ที่ดิน ในชนบทไทยในช่วงก่อนปี 2503 ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะการเพิ่มขึ้น ของครัวเรือนเกษตร ความหนาแน่นของประชากร และการ กระจุกตัวของที่ดินแต่อย่างใด เพราะในช่วงก่อนหน้านี้ยังมีพื้นที่ ป่าอยู่มาก การเกิดขึ้นของครัวเรือนไร้ที่ดินส่วนใหญ่ในช่วง ก่อนปี 2503 เพราะการสูญเสียที่ดินอันเป็นผลมาจากการ เกิดภัยธรรมชาติ (ฝนแล้ง น้ำท่วม) ติดต่อกัน การเจ็บป่วย ของสมาชิกในครัวเรือน และการตกต่ำของราคาข้าวเปลือก จากการกำหนดโควต้าและการเก็บภาษีส่งออกข้าว ตัวแปร ทั้งสองนี้ส่งผลกระทบต่อระดับรายได้และการออมและภาวะ หนี้สินของเกษตรกร ทำให้สูญเสียที่ดินในเวลาต่อมา และ ครัวเรือนไร้ที่ดินเหล่านี้ตัดสินใจอยู่ต่อไปในหมู่บ้าน เนื่องจาก ต้นทุนในการอพยพออกไปจับจองที่ใหม่สูง แต่หลังปี 2503 เป็นต้นมาครัวเรือนเกษตรกรมีมากขึ้น ครัวเรือนที่เกิดขึ้นใหม่ ซึ่งแยกตัวมาจากครัวเรือนเดิมบางครัวเรือนไม่ได้ส่วนแบ่ง ในที่ดินเนื่องจากที่ดินมีจำกัด จึงไม่สามารถแบ่งแยกได้อีก เพราะถ้าที่ดินถูกแบ่งซอยให้เล็กลง ผลของการประหยัดจาก ขนาด (Economies of Scale) จะทำให้ต้นทุนเฉลี่ย สูงขึ้นทำให้การผลิตไม่มีประสิทธิภาพ ดังนั้นจะมีเพียง บางคนที่ได้รับส่วนแบ่งในที่ดินซึ่งคนที่ได้รับส่วนแบ่งมักจะ เป็นลูกสาวคนสุดท้อง เมื่อเกิดภาวะการไร้ที่ดินขึ้นหากที่ดิน ว่างเปล่าในหมู่บ้าน จังหวัดหรือภูมิภาคมีจำนวนจำกัด จะทำให้ครัวเรือนที่ไม่มีที่ดินทำกินไม่สามารถแสวงหาที่ดิน ผืนใหม่ได้ ภายใต้เงื่อนไขเช่นนี้หากมีปัจจัยที่เป็นอุปสรรค ต่อการอพยพไปจับจองที่ทำกินในที่ไกล ๆ ออกไป จะทำให้ ต้นทุนในการเคลื่อนย้ายสูง และในทางตรงกันข้ามหากมี ปัจจัยดึงดูดให้เขาสามารถอยู่ต่อไปในหมู่บ้านได้ เช่น โอกาส ที่จะมีงานทำ เนื่องจากมีอุปสงค์สำหรับแรงงาน ทั้งใน ภาคเกษตรและนอกเกษตร และความอุดมสมบูรณ์ของ ธรรมชาติในหมู่บ้าน จะทำให้ครัวเรือนเหล่านี้ยังคงอยู่ ต่อไปในหมู่บ้านโดยยึดอาชีพด้วยการขายแรงงานเป็นหลัก จากผลการศึกษายังพบว่าลักษณะของครัวเรือนไร้ที่ดิน มีความแตกต่างกันกับครัวเรือนมีที่ดิน ทั้งในด้านเศรษฐกิจ และสังคม ครัวเรือนไร้ที่ดินมีพฤติกรรมในการหาเลี้ยงชีพ โดยการรับจ้าง และส่วนใหญ่เป็นการรับจ้างในภาคเกษตร ซึ่งความต้องการแรงงานเกิดขึ้นตามฤดูกาล หากประกอบ อาชีพรับจ้างเฉพาะในหมู่บ้านและแถบใกล้เคียงเพียงอย่าง เดียวรายได้ของเขาจะอยู่ในระดับต่ำ เขาจึงแก้ปัญหาด้วย การสร้างอาชีพเสริมในหมู่บ้าน เช่น เลี้ยงวัว หาปลา หาก หาหน่อไม้ หรือเผาถ่าน หรืออาจจะอพยพไปหางานในกรุงเทพฯ และจังหวัดรอบนอกเป็นการชั่วคราว หากรายได้ยังไม่เพียงพอ เขาจะแก้ปัญหาด้วยการกู้ยืมเพื่อรักษาระดับการบริโภคให้ยังชีพ อยู่ได้ จึงพบว่ากลุ่มแรงงานไร้ที่ดินเป็นกลุ่มแรงงานที่ ใช้ร่างกายเปลือง คือโหมทำงานหนักจนทำให้สุขภาพ ทรุดโทรมเร็วกว่าที่ควรจะเป็น นอกจากนั้นยังพบว่า มีบางครัวเรือนที่มีพฤติกรรมล่อให้เห็นถึงความพยายามที่ จะไต่เต้ายกระดับฐานะของครอบครัวให้สูงขึ้น ด้วยการซื้อ ที่ดินปลูกบ้านสะสมไม้ไว้สร้างบ้าน สะสมวัวควาย แต่งงานกับ สมาชิกของครัวเรือนที่มีที่ดิน และลงทุนทางการศึกษาให้กับ ลูกอีกด้วย แต่อย่างไรก็ตามยังพบว่าครัวเรือนไร้ที่ดินมีสถานะ และบทบาทในสังคมทีด้อยกว่ากลุ่มครัวเรือนที่มีที่ดิน