ตราบใดที่เรายังหลงว่ายเวียนวนยึดมั่นอยู่กับกิเลสมายาในระดับโลกียะยัง อันไม่ให้เราสามารถตัดใจให้ขาดจากวัฏสังสาร สำเร็จเป็นพระอรหันต์เจ้าผู้หลุดพ้นจากอวิชชา วิมุตติสุขหรือธรรมชาติอันงดงามตามมรรคาอันแท้ก็จักยังไม่บังเกิดขึ้นเป็นผล มนุษย์ พุทธศาสนิกชนจึงพึงควรตั้งสติปัญญาปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานระลึกถึงนิพพานจุดหมายสูงสุด อันจริงแท้ที่ตั้งอยู่บนรากฐานแห่งการตรัสรู้ของพระพุทธะ การสร้างสรรค์พุทธสถานวัดสุทัศเทพวรารามใช้ระยะเวลาการก่อสร้างนานถึง 40 ปี ภายใต้ร่มบารมีของบรมกษัตริย์ 4 องค์ สุนทรียภาพที่เกิดขึ้นด้วยพลังแห่งความศรัทธาใน บวรพุทธศาสนาที่ศาสนสถานแห่งนี้ถือเป็นปรากฏการณ์ขั้นสูงสุดของจิตสัมบูรณ์ ที่สื่อความ คิดผ่านศิลปะมาให้เราสามารถรับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัสส่วนต่าง ๆ โดยมุ่งสนองประโยชน์ใช้ สอยทางจิตใจของมนุษย์ ให้เป็นศูนย์กลางที่รวบรวมทางจิตวิญญาณของสังคมต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ในอุดมคติ ที่พระผู้สร้างปรารถนาจะรังสรรค์และเนรมิตให้เป็นเสมือนดั่งเมืองทิพย์ สรวงสวรรค์ ขององค์อินทร์ตามมโนภาพของนารายณ์เทพ การศึกษาเรื่องการออกแบบและคติสัญลักษณ์ในกรณีของงานสถาปัตยกรรมวัดสุทัศนเทพวราราม ในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ จึงเป็นการศึกษาประวัติศาสตร์การพัฒนาการของการสร้างสรรค์งาน สถาปัตยกรรม ในเหตุปัจจัยต่าง ๆ ตามเงื่อนไขของเวลาและสถานที่ เพื่อค้นหาและทำความเข้าใจ สติ ปัญญาในการสร้างสรรค์ของช่าง ผลจากการศึกษากระบวนการก่อรูปทางสถาปัตยกรรมนั้นพบว่า กระบวนการออกแบบงานสถาปัตยกรรมวัดหลวงกลางพระนครแห่งนี้นั้น ได้ถูกกำหนดให้มีรูปลักษณ์ ที่แอบแฝงและซ่อนเร้นนามธรรมขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเอาไว้ เพื่อน้อมนำและปลูกจิตใจ ให้ผู้พบเห็นได้ตื่นสู่ความเบิกบานด้วยปัญญายิ่ง คติสัญลักษณ์ที่แสดงในพุทธสถานแห่งนี้ ล้วนมีเรื่องราวให้ระลึกถึงทางในพระพุทธศาสนาและพระธรรมโดยเฉพาะโพธิปักขิยธรรม (virtues partaking of enlightenment) หลักธรรมที่มนุษย์เสรีชนควรประพฤติปฏิบัติด้วยความศรัทธา ถึงพุทธองค์พระผู้เป็นศาสดา