การศึกษาพระอุโบสถและพระวิหารในสมัยรัชกาลที่ 4 นี้ มีจุดมุ่งหมายที่จะศึกษาถึง รูปแบบ, ลักษณะ และองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม ตลอดจนพัมนการและแนวความคิดของ การกำหนดรูปแบบของสถาปัตยกรรมดังกล่าวนั้น โดยอาศัยวิธีการศึกษาค้นคว้าทั้งจากข้อมูล ทางเอกสารประเภทต่างๆ และการศึกษาทางกายภาพของโบราณสถาน ณ สถานที่จริง จำนวน ประมาณ 30 แห่ง นำมาวิเคราะห์เปรียบเทียบ, อ้างอิง เพื่อนำผลไปสู่การสรุปสุดท้าย จากการวิจัยพบว่า นับแต่เริ่มต้นรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ แล้ว พระองค์ ทรงพยายามนำแบบแผนทางสถาปัตยกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับการศาสนาแบบสมัยอยุธยากลับมาฟื้นฟู อีกครั้งหนึ่งอย่างจริงจัง ภายหลังจากที่แบบแผนดังกล่าวได้เริ่มจะคลี่คลายออกไปสู่รูปแบบ ในลักษณะต่างๆ โดยเฉพาะในยุคสมัยรัชกาลที่ 3 ได้มีการพัฒนาไปตามแบบอย่างศิลปกรรมของจีน อย่างแพร่หลาย ทั้งอิทธิพลดังกล่าวยังได้สืบทอดต่อเนื่องมายังรัชกาลของพระองค์อีกด้วย พร้อมๆ กันกับกระแสร์อิทธิพลของศิลปกรรมแบบตะวันตกก็กำลังแพร่ขยายเข้ามาเช่นกัน ซึ่งความจริง แล้วการพยายามหันกลับไปสู่แบบแผนสมัยอยุธยาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ดังกล่าวนั้น เป็นเหตุผลมาจากแนวความคิดที่มีผลกระทบจากสาเหตุของภาวะทางการเมืองที่พระองค์กำลัง ประสบอยู่นั่นเอง ทั้งนี้เพราะพระองค์ต้องการที่จะให้การฟื้นฟูนั้น ส่งผลให้บทบาทและภาพพจน์ ของความเป็นพระมหากษัตริย์ของพระองค์ ทั้งในแง่ความเป็นมหาราชและในแง่ของความเป็น ธรรมราชาเด่นชัดขึ้น ซึ่งจากกระแสร์อิทธิพลที่ปรากฎพร้อมๆ กันเข้ามานั้น ได้ก่อให้เกิดแบบอย่างทางศิลป สถาปัตยกรรมของพระอุโบสถและพระวิหารนี้ ปรากฎขึ้นหลายลักษณะ โดยแต่ละลักษณะได้มีการ ปรับเปลี่ยน, แก้ไข ไปตามคติที่นิยมเฉพาะของรัชกาล แต่อย่างไรก็ดีรูปแบบทางสถาปัตยกรรม ในสมัยรัชกาชที่ 4 นี้ ก็ได้ปรากฎลักษณะของแบบอย่างอาคารที่มีความโดดเด่นออกมาใน 2 ลักษณะคือ 1. ลักษณะที่เด่นของรัชกาล 2. ลักษณะที่เป็นแบบเฉพาะของรัชกาบ 1. ลักษณะที่เด่นของรัชกาล นั้นมีอยู่ 2 แบบ ได้แก่1.1 แบบล้ออย่างพระราชนิยมสมัยรัชกาลที่ 3 คือ พระอุโบสถ, พระวิหารที่ก่อสร้าง คล้ายแบบอย่างพระราชนิยมของสมัยรัชกาลที่ 3 ซึ่งมีลักษณะเด่นตรงที่เป็นอาคารแบบมีอะไลรอบ หน้าบันก่ออิฐเป็นแผงจั่วเต็ม ไม่มีไขราหน้าจั่ว เช่นพระอุโบสถ, พระวิหารวัดโสมนัสวิหาร, หรือพระอุโบสถ, พระวิหารวัดมกุฎกษัตริย์ เป็นต้น1.2 แบบล้ออย่างสมัยอยุธยา คือ พระอุโบสถ, พระวิหารที่ก่อสร้างคล้ายแบบอย่างสมัย อยุธยา ลักษณะเด่นที่เห็นได้ชัดคือเป็นอาคารที่นิยมทำเป็นมุขเด็จ มีองค์ประกอบต่างๆ ทาง สถาปัตยกรรมตามระเบียบแบบแผนเดิม เช่นพระวิหารวัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม เป็นต้นส่วนแบบอย่างที่ถือได้ว่ามีลักษณะเป็นแบบเฉพาะของรัชกาลที่ 4 นั้น มีเพียงแบบเดียว คือ แบบที่มีมุขขวางหน้าและหลังของอาคารประธาน รูปแบบทางสถาปัตยกรรมของอาคารประเภทนี้ เป็นที่นิยมแต่เฉพาะในรัชกาลที่ 4 เท่านั้น เช่นพระอุโบสถวัดราชาธิวาส, พระอุโบสถวัด มหาสมณาราม, พระวิหารวัดเสนาสนาราม เป็นต้นนอกจากนี้ในแง่ขององค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม ยังได้มีการสร้างสรรลักษณะของ ศิลปกรรมขึ้นมาจนกลายเป็นแบบแผนเฉพาะของรัชกาลที่ 4 อีกหลายอย่างได้แก่1. แบบแผนการสร้างวัดให้มีมหาสีมา2. รูปแบบเสมาที่ทำเป็นแท่งสี่เหลี่ยมจัตุรัส3. รูปแบบซุ้มประตู-หน้าต่างที่มีการออกแบบในเชิงสัญลักษณ์ อาทิ ซุ้มทรงมงกุฎ ซุ้มทรงปราสาท4. แบบแผนการใช้เครื่องหมายแทนพระองค์ประดับประกอบลงบนลายหน้าบัน, ซุ้มหน้าต่าง ฯลฯซึ่งลักษณะของรูปแบบอาคารตลอดจนองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมดังที่ได้กล่าวมานี้ บางลักษณะยังได้ส่งผลสืบทอดต่อเนื่องไปยังยุคสมัยของรัชกาลที่ 5 ในเวลาต่อมาอีกด้วย