ชุมชนเมืองแต่ละแห่งมีสภาพที่ตั้งและสภาพแวดล้อมไม่เหมือนกันทั้งจำนวนประชากร การพัฒนาและกิจกรรมต่างๆ ที่เกิดขึ้นก็ไม่เท่ากัน ชุมชนเมืองเมื่อมีประชากรเพิ่มมากขึ้น ก็ เกิดการขยายตัว การใช้ที่ดินก็จะซับซ้อนยิ่งขึ้นจะเห็นได้ชัดเจนในรูปของโครงสร้างทางกายภาพ วิทยานิพนธ์นี้เป็นการศึกษาเปรียบเทียบลักษณะทางกายภาพของย่านการค้าหลัก ชุมชนเมืองใหญ่ ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยมีวัตถุประสงค์ที่จะศึกษาส่วนประกอบของการใช้ที่ดิน, ความ สัมพันธ์ของประเภทการค้าบริการและการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพ เพื่อเป็นแนวทางในการกำหนด การใช้ที่ดิน ลักษณะสถานประกอบการในย่านการค้าหลักเพื่อพัฒนาเมือง ขอบเขตของการวิจัยแยก ออกเป็น 2 ด้าน คือ ด้านเนื้อหาและด้านกายภาพ ได้มีวิธีดำเนินการวิจัยโดย - ศึกษาแนวความคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวกับโครงสร้างของเมืองและลำดับศักยของย่านการค้า ภายในเมือง - ศึกษาภาพรวมของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เพื่อจะได้ชุมชนกลุ่มตัวอย่าง อันได้แก่ ชุมชน เมืองนครราชสีมา ชุมชนเมืองขอนแก่น ชุมชนเมืองอุดรธานี และชุมชนเมืองอุบลราชธานี - ศึกษาระดับชุมชนกลุ่มตัวอย่างเกี่ยวกับสภาพทั่วไป, ลักษณะประชากร, ลักษณะทางเศรษฐกิจ และลักษณะการใช้ที่ดินตลอดทั้งการเปลี่ยนแปลง - วิเคราะห์ลักษณะทางกายภาพของย่านการค้าหลัก จากลักษณะโครงสร้างของชุมชนลำดับศักย ของย่านการค้าภายในเมือง การกำหนดเขตการค้าหลัก รูปแบบการใช้ที่ดินและสถานประกอบการ - สรุป รวบรวมผลที่ได้ศึกษาในเชิงเปรียบเทียบและหารูปแบบของลักษณะทางกายภาพของ ย่านการค้าหลัก ตลอดจนข้อเสนอแนะเพื่อเป็นแนวทางในการกำหนดนโยบาย และวางแผนพัฒนาย่าน การค้าหลักทางด้านกายภาพและข้อเสนอแนะในการศึกษาต่อไป จากผลการวิจัยลักษณะทางกายภาพของย่านการค้าหลัก ทั้ง 4 แห่งพบว่า เป็นย่านการค้าเก่า ที่เกิดขึ้นพร้อมกับชุมชนมีลักษณะการใช้ที่ดินใกล้เคียงกัน โดยมีพื้นที่พาณิชยกรรมและที่อยู่อาศัย หนาแน่นเพียงร้อยละ 8 ของพื้นที่ชุมชนทั้งหมด ย่านการค้าหลักมีแหล่งที่ตั้งอยู่ใกล้กับถนนสายหลัก และสถานีรถไฟ ตำแหน่งของศูนย์กลางเมือง (Core) จะมีภูมิสัญลักษณ์ (Land Mark) ที่เกี่ยวกับ เส้นทางคมนาคม (Nodes) และอนุสาวรีย์ โดยมีตลาดสดกระจายอยู่รอบๆ บริเวณของย่าน การใช้ ที่ดินมีลักษณะการใช้ที่ดินปะปนกัน (Mix Used) โดยมีพื้นที่พาณิชยกรรมและที่อยู่อาศัยหนาแน่น เฉลี่ยร้อยละ 60 ของพื้นที่ย่านการค้าหลัก การใช้อาคารระดับดินเพื่อการค้าและบริการเฉลี่ย ร้อยละ 50.4 ของพื้นที่พาณิชยกรรมและที่อยู่อาศัยหนาแน่น รูปแบบของการขยายตัวของย่านการค้า มีทั้งแบบกระจุกตัวในย่านการค้าหลักเองและขยายตัวตามแนวถนนสายหลัก (Ribbon Development) และตามชุมทาง (Node) ในลักษณะแบบ Split ซึ่งลักษณะโครงสร้างของย่านการค้าดังกล่าวมีแนวโน้ม จะพัฒนามากขึ้นตามทฤษฎีลำดับศักยของเบอร์รี่ (Berry)