ความมุ่งหมายของการวิจัยนี้เพื่อศึกษาถึงนโยบายและ การดำเนินงานเกี่ยวกับกฎหมายและระบบศาลใน 4 จังหวัดภาคใต้ พ.ศ. 2444฿2489 ศึกษาถึงปัญหาอุปสรรค การแก้ไขปัญหา อุปสรรคเหล่านั้น ตลอดจนศึกษาถึงผลของการดำเนินงานเกี่ยวกับ กฎหมายและระบบศาลใน 4 จังหวัดภาคใต้ พบว่านโยบายของ รัฐบาลไทยเกี่ยวกับกฎหมายและระบบศาลใน 4 จังหวัดภาคใต้ ก่อน พ.ศ. 2444 นั้นให้อิสระแก่เจ้าเมืองในการดำเนินงาน ด้านดังกล่าวอย่างเต็มที่ เพราะรัฐบาลไทยปกครองเมืองเหล่านี้ ในฐานะเมืองประเทศราชต่อมาเมื่อไทยต้องเผชิญกับการคุกคาม ของลัทธิจักวรรดินิยมตะวันตก ประกอบกับกระบวนการก่อสร้างรัฐชาติ รัฐบาลไทยจำต้องดึงอำนาจการปกครองภายในเมืองเหล่านี้เข้าสู่ศูนย์กลาง รวมทั้งอำนาจทางด้านกฎหมายและระบบศาลด้วย รัฐบาลไทยเริ่มเข้าไป ควบคุมกระบวนการยุติธรรมใน 4 จังหวัดภาคใต้ แต่อย่างไรก็ตาม รัฐบาลก็ตะหนักดีว่า 4 จังหวัดภาคใต้เป็นเมืองของต่างชาติ ต่างภาษา การบริหารงานราชการจึงเป็นไปโดยคำนึงถึงความแตกต่างดังกล่าว ทำให้การดำเนินงานในระยะแรกนี้กล่าวได้ว่าประสบผลสำเร็จ แต่ในสมัยต่อ ๆ มารัฐบาลไทยมุ่งที่จะสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันให้เกิดขึ้นภายในชาติ สร้างความเป็นระเบียบแบบแผนเดียวกันในการดำเนินงานโดยมิได้คำนึงถึง ลักษณะที่แตกต่างไปจากสังคมอื่นของ 4 จังหวัดภาคใต้ การดำเนินงาน ของรัฐบาลจึงสร้างความไม่พอใจและความเดือดร้อนให้แก่ราษฏรจนเกิด ปฏิกิริยาต่อต้านรัฐบาลขึ้น ซึ่งรัฐบาลจะให้ความสนใจและพยายามจะแก้ไข ปัญหาเหล่านั้น แต่ก็เป็นไปในระยะแรกเท่านั้น เมื่อเวลาผ่านไปรัฐบาล ก็ไม่ได้ให้ความสนใจเท่าที่ควร การดำเนินงานด้านกฏหมายและระบบศาล ใน 4 จังหวัดภาคใต้ จึงยังคงเป็นประเด็นหนึ่งที่ชาวมาเลย์มุสลิมนำมาใช้ เป็นข้อเรียกร้องต่อรัฐบาลจนถึงทุกวันนี้ อาจกล่าวได้ว่าเมื่อใดที่รัฐ ตระหนักและยอมรับในความแตกต่างของ 4 จังหวัดภาคใต้และดำเนินนโยบาย สอดคล้องกับความเป็นจริง การบริหารราชการแผ่นดินก็จะเป็นไปโดยราบรื่น แต่เมื่อใดที่การบริหารราชการแผ่นดินเป็นไปในทางมุ่งสร้างความเป็นอันหนึ่ง อันเดียวกันชนิดที่ไม่คำนึงถึงความเป็นจริงทางสังคมและประวัติศาสตร์ ของดินแดนแถบนี้แล้วปัญหาต่าง ๆ ก็จะปรากฎขึ้น